Man van de wereld

Gesettled

2010-07-12T23:30:00.006+02:00

“Hallo?” zeg ik tegen mijn telefoon, die, ondanks dat het een levenloos apparaat is, toch antwoordt:
“Assalaam aleikoem Chaliel,” zegt het. “Waar ben je?”
“Ik ben bijna in het kamp,” zeg ik. “Ik was even in Husn.”
“Heb je zin om bij ons te komen eten?” hoor ik Abed's stem vragen. Toen ik twee dagen tevoren bij hem en zijn familie at, had hij al aangegeven me nog eens uit te zullen nodigen. Dat dit zo snel al gebeurt zie ik als een goed teken.
“Natuurlijk!” laat ik mijn enthousiasme blijken. “Hoelaat?”
“Als je nu komt, is het goed.” Dat zegt nog niets over het tijdstip waarop het eten opgediend zal worden, weet ik uit ervaring. Maar het eten op zichzelf is natuurlijk slechts het lokaas; het gaat om de tijd die we samen door zullen brengen.
“Prima,” zeg ik. “Dan ben ik er over tien minuten.”

Wanneer ik via de smalle betonnen straatjes mijn weg naar hun huis gevonden heb, open ik de stalen buitendeur en betreed het gangetje. Daarvandaan leidt een trap omhoog, naar de eerste-verdieping-in-wording. Voordat ik de kans krijg om de deur, die zich beneden de trap bevindt, te bekloppen, doet Moetèz al open. “Welcome Chaliel! Kom binnen!” nodigt hij me uit. Blijkbaar heeft moeder Aisha haar kleding al op de gast, die geen familielid is, afgestemd. Zodra mijn sandalen uit zijn stap ik op het tapijt van de hal. Nu, bij het derde bezoek, zijn we het stadium van de gastenkamer al voorbij. Aisha vraagt of het voor mij een probleem is om op de grond te eten. De afgelopen twee keren zaten we aan tafel; een onnatuurlijke positie. Ik laat weten dat we vanzelfsprekend op de vloer kunnen gaan zitten eten. Ik integreer graag. In de woonkamer staan, in tegenstelling tot in de gastenkamer, behalve twee oude fauteuils geen bankstellen, maar is de grond bezaaid met matrassen. Terwijl de gastenkamer nauwelijks gebruikt wordt en, de naam zegt het al, vooral als er gasten zijn, vervult de woonkamer drie belangrijke functies. De maaltijden worden er gegeten, de televisie verspreidt er zijn laatste nieuwtjes en de kinderen vallen er 's avonds in slaap, waarna moeder Aisha ze daar doorgaans warm toedekt. Vooralsnog ga ik naast Abed zitten, op de tweede fauteuil bij de televisie.
“Vandaag was het een goede dag!” brengt Abed me enthousiast op de hoogte. “Ik heb 45 dinar verdiend, algamdoe lilá. Ik heb van drie wasmachines en een vriezer de motor vervangen en ook één ventilator gerepareerd. Daarna heb ik kleding gekocht.” Hij wijst op het t-shirt dat hij aan heeft. “Deze, en nog vier anderen, voor een halve dinar per stuk.”

Abed had ook drie watermeloenen gekocht. Hele goede, vertelde hij trots, maar hoe hij dat aan de buitenkant kan beoordelen is me onduidelijk. Vaak kloppen mensen erop, om te horen of hij goed is. Dat is een vaardigheid, die ik nog niet machtig ben. Anderen doen het anders. Toen ik een keer in een fruitwinkel met een zakje appels stond te wachten tot verkoper Achmed tijd had om me te laten betalen, zag ik dat hij een watermeloen van een klant overnam, op een tafel neerlegde, met een mes een driehoekige piramide eruit sneed, daar in één hap de punt vanaf beet, beweerde dat hij goed was, de rest van de piramide terug in de meloen stak en hem zo aan de vrouw verkocht. Zo'n service kun je bij Albert Heijn wel vergeten.

Dochter Tesniem komt de woonkamer binnen met een rol plastic folie, waarvan ze een meter over de gestoffeerde vloer uitspreidt. De leeftijd waarop ze een hoofddoek zou moeten dragen heeft ze nog niet bereikt. Daardoor maakt het gezin als geheel op mij een wat westerse uitstraling, al is Aisha, die juist een grote schaal met een maal van tomaten, aubergines, paprika's, pepers en aardappels binnen brengt, daarin de vreemde eend in de bijt. Saleh, die ook één van de door vader gekochte t-shirts draagt, brengt een dienblad met schaaltjes salade en yoghurt binnen. Dat is voor Abed het sein om met de afstandsbediening de televisie uit te zetten en 'aan te schuiven'. Ik volg zijn voorbeeld, waarop hij mij en de andere 'tafelgenoten' een brood aanreikt, waar we na een 'bismillá ragman ráhiem' een stuk vanaf scheuren om daarmee naar wens een hap van de schaal te pakken en op te eten. Tijdens het eten vertelt hij dat er bovenop het huis van zijn moeder, dat zich naast de zijne bevindt, een leeg appartement staat. Het is geen vraag meer, hij heeft al voor mij besloten; mits zijn moeder instemt, zal ik daar de komende weken verblijven. 'Want dat van huishouden naar huishouden verhuizen, dat kan toch niet?' Vandaag is het nog niet beschikbaar, dus Tesniem zal Abed's kant in Aisha's haar bed overnemen, zodat ik bij hem en Moetèz in de woonkamer kan blijven. Zijn andere zoons, die hij met zijn vorige vrouw deelde, slapen in het huis dat zich als een kelder half onder de grond onder de zijne bevindt. De eerste-verdieping-in-wording zal later waarschijnlijk aan één van zijn zoons toebehoren, mocht één van hen ooit trouwen. Aisha vertelt dat de relatie tussen haar en Abed's oudste zoon Machmoed nogal gespannen is. Ze beklaagt zich, dat hij een slechte jongen is.
“Waarom dan?” vraag ik.
“Hij is haraam.” vindt ze. “Hij drinkt alcohol, voert weinig uit en wil maar geen vrouw trouwen. Zo mag je niet leven. Hij is geen goede moslim.”
Ik had al eerder over zijn vermeende drankprobleem gehoord. Ik herinner me de vorige keer, twee dagen eerder, dat ik bij hen thuis kwam. We hadden van tevoren besproken dat ik bij ze zou komen logeren, maar voordat ik me bij hen voegde bezocht ik Ennus, Shargabiel en Abdallah, die een paar huizen verderop woonden. Toen ik Ennus vertelde, dat ik naar Abed en zijn familie zou gaan, drong hij er bij me op aan dat ik bij hen zou blijven. Hij vertelde me dat er bij Abed thuis problemen waren, maar ik had Abed 's middags nog gesproken, voor zijn werkplaats in de hoofdstraat, en geen enkele onraad bespeurd.

“Wat is het probleem dan?” had ik Ennus gevraagd.
“Zijn grote zoon Machmoed is dronken.”
“Hoe weet je dat?” Waar veel mensen bijeen wonen zijn meer geruchten dan zielen.
“Ik heb hem vanmiddag straalbezopen door de straat zien lopen. Zo,” zegt hij, terwijl hij zijn melding bijstaat door een dronkaard uit te beelden: “met van die bloeddoorlopen ogen.”

“Maar ik heb afgesproken dat ik vanavond bij ze langs zou komen.”
“Ja, maar nu kan dat niet,” had hij volgehouden. “Je kunt maar beter hier blijven.”
Terwijl Ennus had uitgeweid over al het kwaad dat met alcohol verweven is, waarbij hij het niet liet te bekennen zelf ook eens lazarus op straat te hebben gelegen, had ik nog één glaasje thee bij ze ingeschonken gekregen. Voordat die tot drinkbare temperaturen afgekoeld was, had Abed me gebeld om te vragen wanneer ik me bij hen zou voegen. Dat deed ik dan ook gelijk; achteraf had ik de situatie toch beter ingeschat dan Ennus.

Wellicht was het deze gelegenheid geweest, waar Aisha op doelde. Machmoed drinkt alcohol, en dat is haraam. Ik zal mijn verhaal over de Polderse kermis, of over mijn ervaringen met de Russische cultuur, die het op andere gelegenheden vaak best wel goed doen, hier voor mij houden. Het is hier niet op zijn plaats.

De volgende morgen laat Abed me even zien welk huis hij voor mij over heeft. We beklimmen de trap, die vanaf de buitendeur naar boven leidt, en doorkruisen de eerste-verdieping-in-wording. In het voorbijgaan passeren we een paar stapels stenen, twee kubieke meter waterbakken en een sofa, die een nestje jonge katjes 't idee geeft dat het leven op aard één groot paradijs is.
We stappen over een muurtje naar het huis van Abed zijn moeder, waar we nog een mooi betegelde trap bestijgen, en een deur openen. We betreden het appartement met zijn drie kamers, een grote hal en een badkamer en daarbovenop een even zo grote oppervlakte die wij in het westen als luxueus dakterras zouden bestempelen, maar hier niet op die manier tot zijn recht komt. Het is een prima onderkomen. Bijzonder dat het niet bewoond wordt. De eerste dagen van mijn verblijf in dit vluchtelingenkamp kampeerde ik nog in mijn eigen tentje op het parkeerterrein tegenover het politiebureau, verstopt tussen enkele bevriende auto's en geteisterd door de ochtendzon. Nu, één week later, wordt me een verdieping toebedeeld van dezelfde grootte, als die ik in Nederland met drie medestudenten deel. En dat terwijl veel mensen hier ruimtegebrek hebben.
“Ik zal Saleh vragen het vanmiddag in orde te maken,” zegt Abed. De witte tegels van de vloer zijn zwart van het zand en de stof.
“Het is van mijn broer,” verklaart hij. “Het is al zes jaar af, maar hij is nog steeds niet getrouwd en blijft liever in Irbid wonen. Het staat al die tijd al leeg. Gister belde ik hem op om te vragen of jij het een tijdje mocht bewonen. Dat vond hij prima.”
Abed opent de deur van de badkamer en wijst op het hurktoilet. Daarnaast zit al een gat in de grond, waar het zittoilet ooit nog zal komen.
“Er is nog geen water, maar we zullen een emmer voor je neerzetten.”
Ik vind alles prima. Al deed ik dat al weinig, nu hoef ik me helemaal geen zorgen meer te maken over waar ik mijn spullen en mezelf zal laten overnachten. Deze gastvrijheid, zou iedereen, die daar gelegenheid toe heeft, me dit hebben aangeboden? Of is dit geluk?

Ons kent ons

2010-07-04T20:02:00.012+02:00

Voor de tweede maal begaf ik me naar Al-Husn om in het regionaal politiebureau mijn Jordaanse visum te laten verlengen. Bij de eerste poging hadden ze me gevraagd om Abed, die me in zijn gezin opgenomen heeft, mee naar het bureau te nemen, zodat hij kon bevestigen dat ik bij hen logeerde. Werd de dag tevoren nog de enige Engelssprekende politieagent van het hoofdkantoor voor me opgetrommeld, deze keer ging alles in het Arabisch, en dus langs me heen. Abed voerde een gesprek met de vrouw achter de computer, waarop zij haar telefoon pakte en iemand opbelde. Na een korte woorden- wisseling met de persoon aan de andere kant van de lijn gaf ze de telefoon aan mij. Een Engels- sprekende vrouw vroeg me wat het precies was, dat ik wilde. Ze sprak zo zacht dat ik haar zelfs buiten, weg van alle mensen in de gehorige ruimte, niet kon verstaan. Met veel moeite legde ik haar uit dat ik mijn visum graag 10 dagen wilde verlengen. Zij vertelde dat hij tot drie maanden verlengd zou worden, maar dat Abed daarvoor een handtekening moest zetten. Hoe aardig Abed ook is, hij was niet genegen om in het politiebureau een handtekening voor mij te zetten. Zodra de vrouw aan de telefoon me uit had gelegd wat er aan de hand was, bracht ik haar terug naar de dame achter de computer. Zij had ondertussen, met een andere mobiele telefoon, nog iemand opgebeld. We wisselden de telefoons uit, waarop ik vol verbazing de volgende woordvoerder aanhoorde. Het was geen Engels, dat zich met mijn gedachten vermengde. Deze man sprak Nederlands.

“Goedemiddag,” begon hij, “dit is Loewai. Hoe heet u?” Hij vertelde 13 jaar in Nederland te hebben gewoond, waar hij allerlei baantjes had gehad. Hij legde me de situatie rondom de te zetten handtekening nog eens uit, waarna hij me vroeg de telefoon aan Abed te geven. Even later vertelde Loewai me nog eens dat Abed echt niet van plan was een handtekening te gaan zetten. Ik stelde voor dat ik dan naar het niemandsland tussen Jordanië en Syrië zou gaan, om gewoon maar even buiten het land te zijn en dan met een vers visum terug te komen. Als ik daarvoor niet Syrië binnen zou hoeven gaan, waar je zowel bij het binnengaan als bij het verlaten geld moet betalen, dan zou dat een prima oplossing zijn. Hij had een beter idee. Hij zei dat hij het enorm fijn vond om weer eens Nederlands te spreken, omdat dat al lang niet meer voorgekomen was, en bood aan om zelf een handtekening te komen zetten. De vrouw achter de computer was immers zijn schoonzus, dus daarmee zou alles per definitie soepel gaan. Op dit moment zat hij op zijn werk, maar in één van de volgende dagen zouden we dat wel even kunnen regelen. En natuurlijk zou ik bij hem in Irbid komen eten; een mooie gelegenheid voor hem om zijn Nederlands te oefenen.

De volgende dag bij hem thuis nemen we buiten op de eerste verdieping plaats en begint Loewai te vertellen. Hij vraagt of ik al in kamp Irbid ben geweest.
“Daar mag ik helaas niet komen. Ik heb toestemming om vier kampen te bezoeken, maar kamp Irbid zit daar helaas niet bij.”
“Je zou daar toch eens moeten kijken. Vroeger was het daar erg arm, maar tegenwoordig is kamp Irbid de duurste wijk van de stad. De mensen daar zijn heel erg slim. Die Palestijnen hebben veel winkels geopend, waar ze alles heel goedkoop verkopen. Daardoor gaat iedereen, mijn vrouw ook, daar winkelen. Nu vergaat het ze daar zo goed, dat ze van de gemeente mee moeten betalen bij het opknappen van wegen. Ik kan daar nu echt geen winkel openen; het is er veel te duur.”
Loewai had, na zijn terugkeer uit Nederland, wel een winkel geopend. Helaas gingen de zaken niet voorspoedig, waardoor hij nu bij een andere winkel in loondienst is. In Nederland heeft hij vooral in de randstad gewoond. Hij heeft een Nederlandse vrouw ontmoet, maar ondanks dat de liefde er zeker was, zat er geen toekomst in. Toen Loewai besloot terug te keren, wilde ze best met hem naar Jordanië, maar ze zou er niet willen blijven. “Ik ben als een vogel,” had ze gezegd. “Ik zal altijd uitvliegen.” Ze kan niet op één plaats blijven wonen, maar wil altijd onderweg zijn. Loewai vond een vrouw in Jordanië, waarmee hij nu twee kinderen heeft. Zijn Nederlandse vriendin komt af en toe bij ze vakantievieren.

We beklimmen het dak van het huis. Daarvandaan hebben we uitzicht over het land dat vroeger al van zijn grootvader was. Aan één kant van het ouderlijk huis, een klein gebouwtje aan de voet van het gebouw waar Loewai nu de eerste verdieping van bewoont, stonden voorheen druivenranken en olijfbomen.
“En daar groeiden de watermeloenen,” wijst Loewai naar de ruimte achter het ouderlijk huis. “Gingen we vroeger, als we trek in watermeloen hadden, met een groepje broers en neven samen stelen. Het was natuurlijk een spel dat we met onze opa speelden.” Nu staat het land vol met huizen. “Dit is het nieuwe huis van mijn broer.” De verdiepingen zijn al gebouwd, maar de muren missen nog. “Daar is nog veel geld nodig,” verklaart Loewai. Die daar is ook van een broer. Daarachter woont nog een andere. Hier, hier en daar wonen mijn zussen.”
“En de rest zijn allemaal neven en nichten?”
“Ja, het is allemaal familie. Mijn grootvader had achter elkaar vier vrouwen. Dit is het resultaat... Toen ik na jaren terug uit Nederland kwam, schrok ik me rot. Wat is er gebeurd, dacht ik. Het meertje waar we vroeger visten en zwommen was gedempt, de boomgaard was bijna helemaal weg. Het was hier een paradijs. Maarja, iedereen heeft een plek nodig om te wonen.”
Ik zie een brede strook asfalt, die, bergen bedwingend, zich tot in de verte uitstrekt. “Dat is zeker een spiksplinternieuwe snelweg?”
Verkeerde woordkeuze:“wat?”
“Die snelweg is zeker nieuw?”
“Ja, die is nog maar twee jaar oud. Hij wordt 'de dodenweg' genoemd, omdat er iedere dag een ongeluk is, daar in die bocht. Men komt dan net los van de drukte van de stad. Daar denken ze dan dat de weg groot is en gaan te hard rijden. Iedere morgen word ik gewekt door het geloei van de ambulances. Zie je die zwakke lichtjes daar, aan de overkant van de snelweg?”
Ik zoek even, maar zie ze dan.
“Dat zijn de bedoeïenen.”
Bedoeïenen langs de snelweg. “Dat zullen ze vroeger toch niet zo bedoeld hebben, vermoed ik.”
“Ja, de bedoeïenen hier wonen dicht bij het centrum van de stad. Die in het zuiden van Jordanië leven zijn origineler.”
Loewai wijst naar waar de lantaarnpalen van de snelweg achter een helling verdwijnen. “Daar is een heel mooi stuk natuur, waar mijn broers en ik vaak in het weekend een warme bron bezoeken. Als we van het weekend gaan, bel ik je. Dat is altijd heel gezellig.”

Loewai zijn vrouw zet ons een schaal vol kip en van het vet druipende aardappels en uien voor. Het is heerlijk. Tijdens het eten belooft Loewai dat we morgen met zijn vader naar het politiebureau in Al-Husn zullen rijden. Dan zal alles zo voor elkaar zijn, doordat zijn schoonzus daar werkt.
“Anders zouden we van het éne kantoortje naar het andere gestuurd worden, maar nu zal mijn zus zelf alle stempels verzamelen, waardoor het in één keer geregeld wordt. Soms levert die bureaucratie echt grote problemen op. Zo kwam laatst één van mijn collega's met een busje aanzetten, waarvan het kenteken aan de voorkant verschilde van het kenteken aan de achterkant. Na twee dagen lukte het me om hem op borgtocht uit de gevangenis te krijgen. Daarna duurde het nog twee dagen voordat ze klaar waren met het demonteren en terug in elkaar zetten van het busje. Je moet er altijd voor zorgen dat je niet opvalt.” Loewai vertelt dat Jordanië gebaseerd is op familiebanden. Families van 50 mensen zijn klein. Vijfhonderd leden is niet ongewoon. Als één van die familieleden ergens iets te verdelen heeft, zal hij dit in de eerste plaats zijn familieleden toespelen, hoeveelstegraads dan ook. “Daardoor spreekt niemand op het politiebureau Engels,” verklaart hij. “De mensen die gestudeerd hebben en daar solliciteren belanden op een wachtlijst, terwijl de banen naar de familieleden gaan.”

Zijn schoonzus en haar man, die natuurlijk op hetzelfde stuk grond wonen, komen samen binnen. Ik begroet haar in het Arabisch. Verbaasd vraagt ze me waarom ik niet eerder had laten merken, dat ik Arabisch kan spreken. Daarop vertel ik, dat ik, als ik iets met politie of douanebeambten van doen heb, vooral niet het idee wil geven dat ik hun taal begrijp. Als ik dat wel doe, dan stijgen hun verwachtingen van mijn taalgevoel al gauw tot een hoogte dat ik niets meer van ze begrijp.

Even later komt vader ook op bezoek. Samen met Loewai halen ze herinner- ingen op aan het bezoek, dat vader aan Nederland deed, toen zijn zoon daar woonde. Het dagje bij de Scheveningse visafslag had de meeste indruk gemaakt en Amsterdam en de Dom te Utrecht met vlag en wimpel verslagen. Loewai had ook in Leiden gewoond. We laten ons even gaan. Al gauw valt het gesprek op de kwaliteit van de appeltaartmix, die ze bij de Digros aan de Langegracht te Leiden verkopen. Met een Jordaan met een Nederlands paspoort in Irbid; de wereld is absurd.

Geen geld, geen honing

2010-06-27T23:12:00.009+02:00

Ik wandel vanaf het huis richting de hoofdstraat om een broodje banaan te scoren. Nabij Achmed hoor ik vanaf de tweede verdieping van het huis op de hoek van de straat iemand 'Hollanda' roepen. Een vrouwenstem. Ik kijk op. De uitroep kwam van een meisje van mijn leeftijd met een stralende lach. Ze is juist bezig haar haren in een staart te doen. Ze draagt geen hoofddoek. Na enkele weken nauwelijks een meisje ouder dan twaalf jaar zonder hoofddoek te hebben gezien, weet ik niet hoe ik hierop moet reageren. De verbazing is dezelfde als die verbazing die ik had toen ik na enkele weken in West-Afrika een blanke over straat zag lopen. Een soort van schrik overviel me toen, tot ik me besefte dat ik zelf ook blank ben, waar ik blijkbaar in de loop der weken weinig bij stilgestaan had. Nu wéér is het bijna schrikken dat me overkomt bij het aanzicht van een meisje die haar haren laat zien. Vreemd; in Irbid, de stad die twintig minuten bus noordelijker ligt, lopen ze soms ook zo 'aanstootgevend' over straat. Alleen in de dorpen en ook in dit vluchtelingenkamp komt het eigenlijk niet voor. Na al wandelend kort bevestigd te hebben dat ik haar gezien heb, ben ik binnen enkele momenten al voorbij. Ze zag eruit als een leuke meid. Had ook in Leiden in de Ketelboetersteeg langs kunnen lopen. Dan had ik wellicht anders gereageerd. Hoe kan het, dat ik me niet beseft had dat hier in kamp Husn net zulke leuke meiden rondlopen als op alle andere plekken die ik bezocht heb. Toch heb ik er geen moment bij stil gestaan, simpelweg doordat ze, op een enkel akkefietje als deze na, onzichtbaar zijn. Ze bestaan niet. De enige meiden die je hier wel ziet, zijn zo ingepakt, dat je ze alsnog niet ziet. Dat maakt het bijzonder dat de mannen juist hier, in deze landen, vaak aan me vragen wat ik van het lokaal vrouwelijk schoon vind. Vraag in Nederland eens wat iemand van de palmbomen vindt...

Na bij een achtjarige groente- en fruitwinkelmanager drie bananen gekocht te hebben, steek ik de weg over naar de enige winkel waar ze 'gewone' pistoletbroodjes verkopen. Daar neem ik er twee van af. Dan loop ik naar Abed, die in zijn wasmachine- en koelkastreparatiezaak met een lasvlam een zwartverschroeid potje koffie staat op te stoken.
“Ik heb wel een gasbrander,” verduidelijkt hij, “maar zo gaat het sneller.”
Ik scheur de pistoletjes open, kleed de bananen uit en plet ze tussen de broodjes fijn. Een techniek die ik me in Mali eigen heb gemaakt, al hadden ze daar heuze baguettes. Het kan niet ontkent worden dat de Fransen in hun koloniën ook goede dingen hebben gebracht.

Na deze lunch wandel ik richting Shargabiel, waar ik vannacht terecht kan. Hij is wakker. Ennus en Abdallah zijn er ook. Op de twee kruipertjes na, die soms hun moeder weten te ontsnappen en de mannenkamer komen doen opleven, is Abdallah met zijn twaalf jaren veruit de jongste en dus is hij het, die de thee zet. Ennus en Shargabiel zijn beiden begin dertig. Ennus bestuurt de monstertrucks, die ze bij het afgraven van heuvels gebruiken. Daar verdient hij 300 dinar mee. Dat is te weinig, vertelt hij. Toch is dat het hoogste salaris dat ik tot nu toe gehoord heb. Nadat hij te weten komt dat ik door Bulgarije, Turkije en Syrië gereisd ben, vertelt hij over zijn tocht door die landen. Drie jaar geleden ondernam hij hem. Tot in detail noemt hij de bedragen op, die hij voor de bussen, waar hij met meereed, betaalde. Zou het de enige buitenlandse reis zijn geweest die hij ooit gemaakt heeft? De laatste bus bracht hem van Istanboel naar Edirne. Die 200 kilometers had ik zelf, op de heenweg, toevallig ook grotendeels per bus afgelegd. Nabij Edirne stak hij op een onbewaakt moment de grens over. De kans van zijn leven. Helaas kreeg de Bulgaarse grenspolitie hem al gauw te pakken. Na een maand gevangenis brachten ze hem terug naar de Turkse zijde. Daarvandaan reisde Ennus de 1800 kilometers terug. Terug naar het land waar hij, met zijn bevolkingsgroep, ook maar te gast is. Terug naar het vluchtelingenkamp.

Shargabiel was een soldeerder in ziekenhuizen, maar is nu al een paar jaar werkloos. Wel heeft hij laatst gesolliciteerd naar een baan als soldeerder in hotels, waarbij ze hem gemeld hebben dat ze hem zullen bellen, als ze een soldeerder nodig hebben. Door het chronisch geldgebrek, waar hij aan lijdt, is hij ook nog vrouwloos. Want als je geen geld hebt, kun je geen bruidsschat betalen en blijf je vrijgezel.
"Heb je broers en zussen?" vraagt Shargabiel me, als Ennus en Abdallah vertrokken zijn.
"Ja, één broer en twee zussen," vertel ik.
"Zijn je zussen getrouwd, Chaliel?"
"Eén is getrouwd. De ander niet."
"Kun je haar vragen of ze naar Jordanië komt? Ik wil graag met haar trouwen."
"Ik geloof niet dat ze tijd heeft om naar Jordanië te komen, Shargabiel. Ze heeft het nogal druk in Nederland."
"Mag ik dan haar e-mailadres, om haar te vragen of ze met me wil trouwen?"
"In Europa werkt dat anders. Eerst leer je elkaar kennen, en als het bevalt, dan ga je een paar jaar later trouwen. Of je trouwt nooit, als je daar geen zin in hebt. Het is niet zoals hier, dat de dag van je bruiloft ongeveer de eerste dag is dat je elkaar ziet."
"Toch wil ik het haar vragen. Vind je het dan niet leuk, als ik met jouw zus trouw?"
"Waarom neem je geen Jordaanse vrouw?"
"Ik heb geen geld voor een Jordaanse. De bruidsschat is te duur."
Blijkbaar verwacht hij dat Europese vrouwen goedkoop zijn; een veronderstelling waar hij nog wel eens bekaaid vanaf zou kunnen komen, mocht hij ooit zijn droom beleven. Hij houdt vol dat hij het mijn zus wil vragen. Ik geef hem natuurlijk niet haar e-mailadres. In plaats daarvan bied ik hem aan dat ik haar zelf zijn bericht verstuur. Daar stemt hij mee in. Hij start de computer op, die, met de enige stoel in de kamer erbij, een beetje vreemd staat, tussen al die op de grond liggende matrassen. Ik sta op van mijn matras en neem op de stoel plaats om kladblok op te starten. Dan bied ik hem de stoel aan en moedig hem aan om zijn epistel te schrijven. Enkele minuten zit hij voor het scherm, waar niet meer dan een regel tekst op verschijnt. Dan vraagt hij mij om wat op te schrijven. “Jij kent haar immers, toch?”
Om nou een liefdesbrief (en dan zelfs eentje waarbij van liefde nog lang geen sprake is) aan mijn eigen zus te schrijven wordt me toch een beetje te gortig. Toch neem ik zijn plaats over. Ik ben de beroerdste niet. Een beetje coaching zal hem wellicht goed doen. Op het scherm staat:“how are you?” Daarmee krijg je mijn zus niet in Jordanië.
“Oké Shargabiel, wat wil je haar vertellen?”
“Dat ik graag met haar wil trouwen.”
“Zo moet je dat niet aanpakken; dat gaat niet werken. Vertel eens wat over jezelf.”
“Maar je kent me toch al?”
“Ja, maar ik wil graag van jou horen wat je haar wil zeggen.”
“Wat dan?”
“Gewoon, wie je bent en wat je allemaal doet in het dagelijks leven.” Dat is een gemene vraag, aan een werkloze. Tot nu toe heb ik hem voornamelijk thee zien liggen drinken.
“Schrijf maar dat ik in ziekenhuizen soldeerder ben. Dat was mijn vorige baan. En dat ik nu hetzelfde in hotels ga doen.”
“En verder?”
“Vraag haar of ze met me wil trouwen.”
“Ik bedoel, wat doe je nog meer, behalve solderen? Heb je nog hobbies of sporten, die je beoefend? Dit is je kans om jezelf te verkopen, Shargabiel. Je moet haar er wel van overtuigen dat ze je terug moet schrijven, anders gaat het niet lukken.”
Ik zie hem even nadenken. “Nee, dit was het wel,” antwoordt hij. “Maar vraag haar of ze met me wil trouwen.”
“Dat past niet in een kennismakings e-mail.”
“Vraag haar dan of ze zin heeft om naar Jordanië te komen.”
“Ook daar is het wat vroeg voor. Je moet het langzaam opbouwen.”
“Dan houden we het hierbij.”
“Prima.” Ik schrijf er een persoonlijke begeleiding bij en verzend het bericht. Dan vertel ik Shargabiel dat ik een onderzoek wil doen over de UNRWA, dat een onderdeel van de Verenigde Naties is. Hij vertelt dat de UNRWA tegenwoordig niet meer zo goed is. Een jaar of 14 geleden gaven ze de leerlingen op school nog maaltijden, schoenen, broeken en jassen, herinnert hij zich van zijn jeugd, maar die tijden zijn al lang voorbij. Toch zegt hij dat de organisatie goed voor hem is. Het is belangrijk voor de Palestijnse vluchtelingen, vanwege het basisonderwijs en de basis gezondheidszorg, die het levert. Zelf gaat hij naar de tandarts van de UNRWA, en af en toe, als hij ziek is, naar het gezondheidscentrum. “Zonder de UNRWA kan ik niet leven,” zegt hij zelfs. “Maar geloof me, Chaliel, soms denk ik dat de UNRWA voor Amerika of Israël werkt. Israël doet dagelijks slechte dingen tegen de bevolking van Palestina en Libanon, maar de UNRWA spreekt ze daar niet op aan en houdt zijn mond gesloten.” Soms kan het gezondheidscentrum van de UNRWA geen goede behandeling geven. Dan sturen ze hem naar het staatsziekenhuis, waar hij geld voor zijn behandeling moet betalen. Had Shargabiel een baan bij de regering gehad, dan had de daar geleverde zorg gratis geweest. Nu hij niet werkt, laat staan voor de regering, kost het hem wel geld.

Zelf belandde ik ook eens in een staatsziekenhuis. Die nacht was ik onwel wakker geworden en had ik het nodige eruit gegooid. Helaas moest ik doorreizen. Midden op de dag werd ik door iemand in de hitte bij het ziekenhuis afgezet. Daar hebben ze me in een paar uur weer opgelapt. Wellicht had ik een voedselvergiftiging. De behandeling: een eerste hulp bed, een infuus en het één en ander aan medicatie, was voor mij kostenloos. Het consult was in het Engels. In het registratieboek zag ik dat alle patiënten in het Engels geregistreerd werden. Tegenover de lokale bevolking, die veelal alleen Arabisch spreekt, lijkt me dat niet zo netjes, maar voor reizigers is het erg prettig. Het ziekenhuis en de apparatuur zagen er prima uit. Niet voor niets vertelde een tandarts me dat de rijken vanuit het hele Midden-Oosten naar Jordanië afreizen om zich voor hun kwalen te laten behandelen. Dat kwam doordat veel Jordaanse artsen in de Verenigde Staten of Europa hun diploma halen, beweerde de goedlachse man met rode krullen.

Shargabiel vraagt waar ik woon.
“In Leiden, de stad waar ik studeer.”
“Woont de rest van je familie daar ook?”
“Nee, ik ben hier naartoe verhuisd, toen ik ging studeren.”
“Maar hoe vaak zie je jouw ouders dan?”
Ik vertel dat ik mijn ouders, als ik al in Nederland ben, eens in de drie weken een paar uur zie.
“En je broer en zussen dan? Wonen die bij jouw ouders?”
“Nee, we wonen allemaal apart.”
“En jouw zus dan?”
“Ook zij heeft haar eigen huis.”
“Dat is erg slecht Hoe kun je zonder je familie leven?”
“Dat is Europa, Shargabiel. Althans, noord Europa. In het zuiden is het alweer anders.” In zijn wereld leven familieleden hun hele leven bij elkaar. Een groot deel van de dag wordt besteed aan het drinken van thee met altijd dezelfde familieleden.
“Zeg Chaliel, heb je misschien foto's van je familie?”
“Wel een paar ja, hoezo?”
“Ook van je zus?”
“Welke?”
“Die waarmee ik wil trouwen. Hoe oud is ze eigenlijk?”

Op bezoek bij een verzetsstrijder

2010-06-20T20:28:00.003+02:00

Ik besluit het vierkant van hoofdstraten, dat de basis van het kamp vormt, te verkennen. Bovenaan de dichtstbijzijnde hoofdstraat, bij het UNRWA gezondheidscentrum, sla ik rechtsaf. Even verderop zitten twee jongens voor een winkel cola te drinken.
"Assalaam allei koem!" roepen ze, zoals zovelen. "Kom!"
Meestal kom ik niet, anders bereik ik mijn doel nooit, maar nu ga ik erop in. Eén jongen zit op een stoel, de ander op een stapel eiertray's. Zodra ik het bordes naar de winkel oploop staat de jongen die op de stoel zit daarvan op en pakt een frisdrankkrat. Even gaat hij daarop zitten, maar zodra ik op de stoel plaatsgenomen heb, staat hij alweer op en loopt richting de ingang van de winkel.
"No Bepsi, please," roep ik hem bij voorbaat al na. Tevergeefs. Even later duwt hij me een geopend flesje Pepsi Cola in mijn hand.
"Waar wonen jullie?" vraag ik, nadat ik een eerste slok van de zwarte drank heb doorgeslikt.
"Daar," antwoordt de jongen die weer op het krat plaatsgenomen heeft, naar de overkant van de straat wijzend. Daar staat een rij van drie huizen aan elkaar.
"Waar precies?"
"Dat hele blok is mijn huis."
"Alle drie die huizen?"
"Drie? Nee, het waren eerst negen huizen." Zijn 'huis' blijkt niet alleen drie huizen breed, maar ook drie huizen diep te zijn. Wellicht woont hij samen met een hele tak van zijn familie.

Om de hoek bevindt zich de derde hoofdstraat, die evenwijdig aan de eerste zacht hellend de heuvel afloopt. Osama en Rauchie wonen onderaan deze hoofdstraat; nu ben ik bovenaan. Daarvandaan heb ik een prachtig uitzicht over de graanvelden, die de kilometers tussen het kamp en het Koning Abdullah Ziekenhuis, dat in de verte als een misplaatste kolos boven de velden uittorent, opvullen. Ook zie ik het speelse heuveltje, weinig meer dan een glooiing eigenlijk, waarachter Yoessoef en Moeniera wonen, de Bedoeïenen die mij een nacht bij hun in de tent hebben laten slapen.

Nadat ik de tweede zijstraat gepasseerd ben, spreekt een man me in het Engels aan. Hij zit samen met een andere man en een oude dame naast een stalen wateropslagbak voor het huis op de hoek van de straat. Radi stelt me voor aan zijn broer Raduan en zijn moeder Ganiema. Raduan is werkloos, vertelt Radi. Zelf heeft hij een bedrijf, waarvoor hij vaak naar Japan en Maleisië gaat. Dan blijft hij maar liefst drie maanden weg. Tot twee jaar geleden deed hij ook geregeld Singapore aan, maar daar valt sindsdien weinig meer te handelen. Hij bezoekt die landen om reserveonderdelen van auto's in te kopen, die hij in Jordanië doorverkoopt. Dat heeft hem geen windeieren gelegd. Van de winst heeft hij twee jaar geleden bovenop het huis van zijn moeder een huis voor zijn gezin kunnen bouwen.

Om de hoek van zijn moeders huis leidt een trap, afgesloten met een sierlijk stalen hek, naar een klein plateau op de eerste verdieping, waar twee deuren op uitkomen. Terwijl ik het klitteband van mijn sandalen lostrek om blootsvoets zijn huis te kunnen betreden, vraagt Radi me om een momentje geduld te hebben. Hij betreedt het huis via de deur die recht op het plateau uitkomt. Een paar seconden later al hoor ik hoe van binnen de andere deur geopend wordt. Radi leidt me in de gastenkamer. Terwijl ik naar binnen stap, zie ik aan de muur rechts van mij, boven één van de drie banken, die tegen de muren geplaatst zijn, twee levensgroot uitvergrote foto's aan de wand hangen. Beiden herbergen ze een beeltenis van Radi in zijn jonge jaren. Op de linker foto, gemaakt op een woestijnachtig strand, laat hij een stinger op zijn schouder rusten. Op beide foto's staat hij in een camouflagepak van het zandkleurige type. Zijn huid is net zo gebruind als nu, maar zijn gezicht staat nog zorgeloos. Vertrouwen in de toekomst, denk ik ervan af te lezen. Of verwar ik het met overmoed? Vandaag zijn Radi zijn ogen dieper in zijn oogkassen weggezakt. Daarbij is de eromheen gespannen huid donkerder geworden. Toch heeft hij nu een nog krachtiger uitstraling; hij lijkt nog zekerder van zijn zaak.
"Dat was in Libië," laat Radi weten. "Twintig jaar geleden. Ik was toen 22." Dat is mijn leeftijd nu. Ik zoek mijn verleden af naar momenten waarop ik mijn leven zo had kunnen aanpassen, dat ik deze zomer ook met een stinger op een Libisch strand terecht had gekomen. Ik kan ze niet vinden.

Radi vertelt verder:"vanuit Libië bereidden we een aanval op Tel Aviv voor. Op 30 mei 1990 voerden we hem uit. Onsuccesvol; om zeven uur 's avonds kregen ze ons te pakken. Acht jaar zat ik in de gevangenis.”
Ik kijk naar zijn hand. Drie kleine zwarte stipjes tekenen het stuk huid waar de duim en de wijsvinger van de rechter hand samenkomen. Ik had het al in films voorbij zien komen; het teken van een gevangene. Radi is al de tweede oud-gevangene die ik tijdens dit korte bezoek aan kamp Husn spreek, maar Raoef, die niet als vrijheidsstrijder naar bezet Palestina was gekomen, maar slechts om familie te bezoeken, zat daar om een heel andere reden. Radi zat dan ook veel langer vast. En hoeveel sterker is hij eruit gekomen!

Eventjes verlaat Radi de gastenkamer om zijn vrouw aan te sporen om een lunch te bereiden.
Als hij weer naast mij op de bank plaats heeft genomen vraag ik hem: "wat doe je nou, acht jaar lang, in zo'n gevangenis?"
"Ik heb daar Engels geleerd. Dat wilde ik graag, want vlak voordat ik gevangen genomen werd was ik op vakantie in Joegoslavië. Daar kwam ik allemaal Duitsers en andere mensen tegen, die met mij probeerden te praten. Maar ze gaven het al gauw op met me; ik sprak toen alleen maar Arabisch. Zo vond ik uit hoe belangrijk het is om Engels te kennen. Mijn zoontjes leer ik nu ook Engels. In spreek ook Hebreeuws. Ook dat heb ik in de gevangenis geleerd."
"Waarom leerde je dat? Het is de taal van de vijand!"
"Het is belangrijk dat je met je vijand kunt communiceren."
Daar heeft hij natuurlijk gelijk in. “En hoe ben je weer vrijgekomen?"
"Heb je van Khalid Mashal gehoord?"
"Nee."
"Hij was toentertijd de leider van Hamas. In 1998 probeerden een aantal Israëliërs, die met Canadese paspoorten Jordanië binnen waren gekomen, hem te vermoorden. Dat mislukte. Enkelen van hen werden opgepakt. Ik ben uitgewisseld voor één van die Israëliërs. Ik was de laatste van onze eenheid die vrijkwam, omdat ze me als zeer gevaarlijk beschouwden."
"Waarom?"
"Toen we net in de gevangenis zaten heb ik geprobeerd om één van mijn bewaarders te vermoorden. Daarop hebben ze me een jaar lang in isolatie laten zitten."
Ik vraag Radi of ik wat hij me vertelt mag opschrijven. Hij laat weten dat dat mag.
"Ik zal je naam veranderen," beloof ik.
"Verander mijn naam maar niet. Dat kan me niets schelen. Als ík vecht, ziet heel de wereld het." Hier spreekt een man die trots is op zijn daden. Ik realiseer me dat hij gelijk heeft. Beelden van gevechten op tv schieten door mijn visuele schors. Natuurlijk was het ook in Nederland in het nieuws, die dag dat hij Tel Aviv aanviel.
"Ik ben niet bang,” vervolgt hij. “Als iemand hier bij me komt kan ik alles, wat hij wil, met hem bespreken."

Zijn vrouw Sammar komt bij ons zitten. Ondanks haar afgedekte haren zie ik dat ze een zeer knappe vrouw is.
"Mijn vrouw spreekt nog veel beter Engels dan ik," beweert Radi. "Ze is trouwens een echte Jordaanse, geen Palestijn. Ze kan ook goed schrijven. In het Arabisch, maar ook in het Engels. Ze schreef voor een krant en meed daarbij geen pittige onderwerpen. Maar de krant beperkte haar meer en meer in haar vrijheid om te schrijven wat ze wilde, dus uiteindelijk zei ze: 'als je toch zo goed weet wat ik moet schrijven, dan doe je het zelf maar' en is ze gestopt."

Sammar loopt de kamer uit en komt terug met een ovalen schaal vol mensev. Vooral de noten, die in ruime mate bovenop de rijst zijn uitgestrooid, laten zich goed smaken. Alles in het huis wijst erop dat het hen de afgelopen jaren voordewind gegaan is. Ze hebben een ruime woonkeuken, met in het woongedeelte een openhaard, waar een tweede televisie voor de kinderen naast staat. In het gastenverblijf hangt een degelijke LCD televisie aan de muur. Radi en Sammar hun twee zoontjes delen één slaapkamer, waar ook een computer staat, waarmee ze spelletjes kunnen spelen. Radi vertelt die voorlopig nog niet op het draadloze netwerk aan te willen sluiten, omdat hij ze eerst nog beter wil opvoeden. Ze zijn nog niet klaar, om aan de grillen van het internet overgelaten te worden. Het internet en de Heilige Koran verschillen nogal, qua inhoud. Voorlopig beschermt Radi zijn zoontjes nog voor de haraame buitenwereld. Het draadloze netwerk dat hij heeft gebruikt hij zelf, met zijn Japanse laptop. Ook ik mag er even gebruik van maken.
“Je mag altijd langskomen om internet te gebruiken,” belooft Radi.

Voor vertrek wil ik nog even naar het toilet. Radi loopt voor me uit naar de woonkeuken om te controleren of Sammar haar hoofddoek nog op heeft. Dan mag ik de oversteek naar de badkamer maken. Als ik terug in de woonkeuken kom zie ik koning Abdullah II hangen.
"Waarschijnlijk zijn wij de eersten in het kamp, die een foto van hem in ons huis aan de muur hebben hangen. Mijn vrouw houdt van hem. Daaraan kun je zien dat ze een echte Jordaanse is. Zelf vind ik hem ook geweldig; hij heeft dit land erg vrij gemaakt. Ik ben heel blij dat ik in Jordanië woon."

Op de terugweg zie ik Abed, die voor zijn werkplaats aan het werk is. Hij verwisseld een motor van een vriezer. Met een lasapparaat verwarmt hij de koperen leidingen waar de motor mee aangesloten zit, zodat hij hem gemakkelijk los kan koppelen. Hij heeft een blauw t-shirt aan. Eerder had ik al gezien dat daar een stuk zwart plakband opgeplakt zat. Nu zit het plakbandje een beetje scheef, waardoor er net een paar witte letters bovenuit komen.
"Waarom is dat daar?" vraag ik in het Arabisch.
"Omdat er een tekst op staat, die haraam is." Hij haalt het plakband even weg. Mij durft hij dit wel toe te vertrouwen. Er staat:'Mat's Bar Kvitash'. En 'Bar' verwijst naar alcohol; met zoiets wil Abed zich niet in het openbaar vertonen.

Een onstilbare wrok

2010-06-12T15:24:00.010+02:00

Moehammad brengt me naar het gebouw naast het voetbalveld. Het veld is zandkleurig; hier en daar is wat dor gras te bespeuren. Aan de rand van het veld worden met veel rook een paar hopen vuil verbrand. Het ruikt onprettig. We vinden een open deur en betreden het gebouw. Een grote plas op de betegelde vloer heet ons welkom. In een schemerige gang zitten jonge jongens op de grond naar foto's te kijken, die met een beamer op de muur geprojecteerd worden. Als Moehammad me naar een grote ruimte gebracht heeft, waar een jongen van mijn leeftijd achter een bureau zit, keert hij terug naar huis. Achter de jongen staat een grote kast vol sporttrofeeën.
Aan beide kanten hangt een portret, zowel van de huidige, als van de vorige koning. Op één van de glazen deuren van de prijzenkast is een beeltenis van Saddam Hoessein, voormalig president van Irak, geplakt. Ik neem op een van de vier fauteuils die langs de muren staan plaats. Tegenover me hangt een kaart van Palestina. Als een dolk zo scherp steekt het af tegen de witte achtergrond. Een glas cola wordt bij me neergezet. Enkele jongens vragen me om welke reden ik naar het kamp gekomen ben. Ik vertel ze dat ik graag wil weten hoe de Palestijnse vluchtelingen hier leven. Eén van de jongens stelt zich voor als Fadi. Hij brengt me terug naar de foto's kijkende jongens. Foto's van Palestijnen. Oude mannen die met een rotsvaste uitstraling grote metalen sleutels voor zich uit richting de camera houden. Het beeld vertelt zijn eigen verhaal; het zijn de sleutels van hun huizen in Palestina. Huizen, waarvan de meeste allang met de grond gelijkgemaakt zijn. Maar zij blijven hopen. Sterker nog, de meesten zijn ervan overtuigd dat ze terug naar hun eigen land zullen keren. Ze hebben immers zowel Allah als de gehele Islamitische wereld achter zich staan. Wie kan daar tegenop?

Na de foto's lopen we naar een andere zaal, waar op acht plaatsen de vloer, en voor de begeleiding één tafel, gedekt is. Uit gaten in het plafond hangen snoeren van ventilatoren, die daar vroeger gezeten hebben. Het eten dat verspreid wordt blijkt gesponsord door een rijke Palestijn. Mijn tweede ontbijt nu ook. De eerste was nog op rekening van een arme vluchteling. Samen met de vrijwilligers eet ik wederom hoemoes en falafel met brood. Fadi vertelt dat deze kinderen, die vandaag aan de activiteiten meedoen, allemaal hele of halve weeskinderen zijn; ze hebben tenminste één van hun ouders verloren. Achmed, het vriendje van Moehammad, die ik gisteren bij het vliegers spotten was tegengekomen, komt naar me toegerend als hij me ziet. Hij vraagt of ik een foto van hem wil maken. Helaas werkt mijn camera niet mee; hij gaat niet aan. Dat komt vaak voor en de oplossing is simpel; een paar keer de accu eruit halen en er terug in stoppen en geduld hebben. Dan doet hij het zo weer. Zodra mijn camera besloten heeft mee te werken heeft Achmed al op één van de stoelen plaatsgenomen, die in rijen richting het podium neergezet zijn. De kinderen hebben stukjes ingestudeerd, die ze in groepjes opvoeren. Zonder uitzondering gaan ze over wat de gemene Israëliërs de Palestijnen aangedaan hebben. De wrok zit heel diep. Het gaat als volgt:
Een aantal Palestijnen zitten op hun knieën op het podium. Een paar kinderen zijn in gewaden en met een stok aangekleed en hebben een zwart bestikte witte doek over het hoofd gedrapeerd. Eén heeft een Dolce en Gabbana t-shirt aan. Een ander draagt een Adidas broek. Dan komen een paar 'Israëliërs', waarvan ook één persoon een Dolce en Gabbana t-shirt aan heeft, hen met veel leedvermaak doodschieten, dan wel van het podium afslepen. Daar blijven de Palestijnen een tijdje aangedaan liggen, waarna ze, samen met de Israëliërs die terug naar Palestijnen getransformeerd zijn, één van hun liederen zingen. Het publiek kijkt aandachtig toe tot het af is.

Om de tijd te overbruggen tot het volgende toneelstuk, gaat de aanvoerder van de vrijwilligers voor de rijen gevulde stoelen staan en noemt een paar getallen op. Dan klappen ze met zijn allen in salvo's zo veel keer als hij opgenoemd heeft. Na een paar rondes komt de volgende groep alweer op, die zijn eigen versie van hetzelfde verhaal ten tonele brengt. Als al het leed geleden is gaat iedereen in een kring staan. Het is tijd voor de prijsuitreiking. Eén jongen met een doos vol prijzen en één jongen met een lijst met namen nemen in het midden van de kring plaats. Eerst roept hij mij erbij. Ik heb het eerst niet door, omdat ik hier eigenlijk helemaal niets te zoeken heb; dat ik hier ben is puur toeval. Bij de tweede keer dat hij me bij mijn naam noemt kom ik toch maar bij ze staan. Ze hadden me nodig. De jongen met de doos vol prijzen geeft er één aan mij, die ik dan met een handschudding doorgeef aan één van de winnaars, die door de aanvoerder van de lijst worden opgenoemd.

Na met Fadi nog een stukje door het kamp gelopen te hebben en in een kapperszaak aan enkele vrienden van hem voorgesteld te zijn nodigt hij me uit om vannacht bij hem te komen slapen. Weer een probleem opgelost. Na een kort bezoek aan de politie vind ik het huis van Moehammad en zijn familie terug.
"Ga je ook naar de moskee?" vraagt een in een wit gewaad gehulde jongeman.
"Nee, ik ben christen", lieg ik. Dat beweer ik tegen iedereen die het horen wil. En dat zijn veel mensen. Religie is een veel langskomend gespreksonderwerp. Ook op straat is het vaak de derde vraag die me door de nieuwsgierige stoepzitters gesteld wordt, wedijverend met de vraag of ik getrouwd ben. Ik zeg maar dat ik christen ben. Vaak nog meer specifiek katholiek. Als ik zou beweren dat ik moslim was, wat vrijwel iedereen het liefst zou horen, dan zou ik al snel door de mand vallen. De waarheid zelf vertellen zou me waarschijnlijk een heleboel waardering kosten. Ik heb hier niemand ook maar het woord atheïsme horen noemen. Christenen hebben tenminste nog een god. Sterker nog, ze aanbidden dezelfde god als de islamieten zelf; ze hebben slechts een update misgelopen, namelijk de komst van de profeet Mohammed. Voor mij, vanuit ongelovig perspectief, zijn op dit moment, zonder me er in verdiept te hebben, de islam en het christendom dan ook ongeveer hetzelfde. De Heilige Koran en de Bijbel gaan grotendeels over dezelfde profeten, alleen is in de Koran aan Jezus minder aandacht geschonken, terwijl hij in de bijbel een heel testament toebedeeld krijgt. Die ruimte is in de Koran door de openbaringen opgeslokt, die Gabriël vanaf het jaar 610 (na Christus) aan Mohammed deed.

Rahaf laat me binnen en vertelt dat Moehammad en zijn broer gauw van het bidden thuis zullen komen. Voor het vrijdaggebed verlaat zelfs vrijwel iedere minder vrome moslim zijn werk of woonhuis om de moskee te bezoeken. Verder wordt het bidden meestal thuis afgehandeld. Dat is praktischer dan vijf keer per dag naar de moskee. Rahaf, gekleed in een mooie jurk en met een vlot kapsel, vertelt me wat ik altijd al heb geweten:
"Vrouwen zijn hier sterker dan mannen, Chaliel. Hun geesteskracht is groter. Binnen de familie, zijn zij het, die aan het hoofd staan."
Alleen van buiten gezien is hier zo weinig van te herkennen.

Een neef komt binnen met een waterpijp en een metalen bakje, die ertoe dient om de benodigde kooltjes op te stoken. Hij loopt door via de gang naar de keuken. Ik hoor hoe hij het gasfornuis in de keuken ontvlamt en herinner me hoe ik de man van Arabiya in Mashara zo ook moeiteloos kolen tot roodgloeiend had zien dwingen. De deur wordt van buitenaf geopend. Moehammad en zijn twee broers komen het vertrek binnen en lopen door tot de keuken. Als Moehammad in de ontvangstkamer terugkomt, heeft hij een grote schaal mensev in zijn armen. Hij zet de maaltijd in één van de kamers op een stuk plastic folie neer. Gehurkt giet Moehammad de saus, bestaande uit yoghurt met water waarin de kip gekookt is, over de rijst met kip en noten. Dit is de enige maaltijd waarbij veel Arabieren met hun handen eten zonder brood te gebruiken. Rahaf had me gevraagd of ik een lepel wilde gebruiken. Ik zei dat ik het zou eten op de manier zoals dat hier gebruikelijk is, dus met mijn handen, waarop zij vertelde het zelf nooit met haar handen te eten. Dat soort praktijken was meer wat voor de mannen. De twee broers, de neef, het zoontje van Rahaf en ik volgen Moehammads voorbeeld en hurken bij de schaal neer. Terwijl ik de eerste hand rijst met noten tot een bal bij elkaar probeer te drukken schuift één van de broers mij een stuk kip toe. In de slecht verlichte kamer denk ik na een paar happen tussen de rijst stukken vis tegen te komen. Als ik Moehammad hiernaar vraag blijkt dat brood te zijn, waarop de rijst rustte, zompig geworden door de saus.

Als de maaltijd afgerond, en de handen gewassen zijn zitten Moehammad en ik op de banken in de ontvangstkamer neer.
"We moeten versnellen," begint hij. "Jij wilt dingen over dit kamp weten, maar ik moet gauw weer aan het werk, dus stel je vragen."
Even vraag ik me af hoe ik kan beginnen met vragen, maar het verhaal komt vanzelf al, van zijn kant. En wat een verhaal. In 1994 sloot koning Hoessein van Jordanië, niet te verwarren met Saddam Hoessein, vrede met Israël. Moehammad verloor hierdoor zijn Jordaanse nationaliteit. Hij kon immers terug naar de Westelijke Jordaanoever, waar zijn familie een groot huis met land bezit. Hier in Jordanië is hij sinds de vrede dan ook een buitenlander. Zijn vrouw niet. Zij is Jordaanse. Zijn dochter daarentegen, is geregistreerd in de Westelijke Jordaanoever. Graag zou hij met zijn gezin naar zijn huis in de Westelijke Jordaanoever verhuizen, maar Israël, die het in de Westelijke Jordaanoever voor het zeggen heeft, staat zijn vrouw niet toe om in de Westelijke Jordaanoever te komen wonen. Moehammad gaat natuurlijk niet zonder zijn vrouw in zijn eigen huis wonen. Hij blijft bij haar in het vluchtelingenkamp. Zwaar gefrustreerd, durf ik wel te stellen.

"Waarom?!" roept hij uit. "Waarom hebben ze Arafat vermoord? Waarom hebben ze Saddam Hoessein vermoord? Kijk toch naar de situatie in Irak; allemaal de schuld van de Amerikanen!"
"...," zeg ik.
"Volgende week vrijdag," raast Moehammad verder, "ga ik voor het eerst in twee jaar naar huis. Je kunt je niet voorstellen hoe erg ik uitkijk naar het moment waarop ik mijn moeder haar handen kus. Wie maakt deze kloof in mijn familie? Waarom ontnemen ze me op deze manier mijn land, mijn huis en mijn bomen? Waarom?!" Dochtertje Dana komt bij hem zitten. Terwijl hij haar bij hem op schoot neemt roept hij uit:"Wie heeft ons dit aangedaan?! Alles leidt terug naar deze twee woorden: 'wie' en 'waarom'. W-A-A-R-O-M."
"Groot-Brittanië?" gok ik. Ik voel me een amateur. Ik weet vrijwel niets van de aanleiding tot al deze problematiek. Maar als veroorzaker is de naam van het koninkrijk Groot-Brittanië is vaker gevallen. Zij waren het dan ook die het gebied tot de stichting van Israël beheersten. Ze zouden Palestina min of meer aan de vijand gegeven hebben. Moehammad zat niet op mijn antwoord te wachten. Hij gaat al verder met het uiten van zijn afkeer. Afkeer ook voor zijn Arabische broeders, die aan de andere kant van de woestijn zoveel geld uit de grond kunnen oppompen dat ze palmbomen in de zee laten verrijzen, zo groot, dat ze vanaf de maan te zien zijn.
"Laatst zag ik op televisie dat de Sjeik van Qatar de grootste mensev ter wereld had gemaakt om daarmee in het Guinness Book of Records te komen. Wel 100 kamelen had hij daarvoor laten slachten! Ik wed dat de complete bevolking van Jordanië zo'n hoeveelheid nooit op zou kunnen krijgen. Waarom doet hij dat?! Ook zag ik laatst dat een ander van die knakkers 75 duizend had betaald voor een kus van Madonna." Hij vertelt me dat Israël Amerika volledig in zijn zak heeft. "Israël stuurt Amerika aan alsof ze een playstation bedienen. Kijk maar naar Irak." Saddam was al tijden de grootste dreiging voor Israël. Amerika heeft die dreiging met zijn oorlog weggenomen.
"Saddam was een held!" schreeuwt Moehammad uit. "Irak houdt van de Palestijnen!"

Beter een goede buur...

2010-06-02T15:40:00.007+02:00

Ik wandel verder langs de hoofdweg en duik een zijstraatje in. Twee blokken verder maak ik nog een praatje met een paar jongens, waarbij al gauw een halve schoolklas van kinderen zich om mij heen verzameld heeft. Hoog boven ons balanseert een vlieger in de luchtstroom. Ik zeg de jongens gedag en wandel een ander nauw straatje door, op zoek naar de bron van dit plezier, dat me aan mijn jeugdvliegers doet herinneren. In deze straatjes kun je toch onmogelijk vliegeren? Plotseling zie ik er nog één! Het moet op het dak gebeuren; anders kan niet. Ik blijf staan om een foto te maken. Een jongen komt erbij staan en wijst achter me: nóg een vlieger! Hoe vaak zie je ze in Nederland nog? Ik heb geen idee; ik ben daar nauwelijks, en als ik er ben heb ik andere dingen aan mijn hoofd dan rondfietsen om te tellen hoeveel vliegers er in de lucht hangen. Maar hier is het in ieder geval alledaags vermaak. De jongen, die me op de derde vlieger wees, nodigt me uit om een foto van zijn kamer te maken. Muhammad heet hij. Hij is dertien jaar oud. Zijn vriendje Achmed, elf jaar oud, is er ook bij, maar zodra we bij de schutting, gemaakt van hergebruikte metalen golfplaten, aankomen en, nadat de vrouwen gewaarschuwd zijn, de binnenplaats betreden, blijft hij op straat achter. Het zusje van Muhammad, Hanan, staat bij het huis. Moeder Fatien komt gauw het huis uit. Wellicht heeft ze haar hoofddoek gauw even opgedaan. Ze hebben een leuke tuin. Boven een zitje van groengeverfte betonnen krukjes is met een paar balken een stellage gemaakt, waar weelderige druivenranken een aangename schaduw creëren. In de hoek van de tuin, waar een ladder en enkele lege petroleumblikken liggen, staat een palmboom. Daarbij is een groentetuintje van twee bij twee en nog een perkje met een rozenstruik. Een klein paradijsje binnen een overvol vluchtelingenkamp. Voor wat betreft de tuin tenminste.

Nadat ik één glaasje thee heb opgeslurpt komt een man de poort door.
"Dat is mijn vader," zegt Muhammad.
"Raoef," stelt de man zich voor. De zestigjarige man spreekt goed Engels. Een man die niet makkelijk praat. Zenuwachtig. Gestresst. Hij zit voortdurend in zijn handen te wrijven, behalve de vele keren dat hij zijn hand voor zijn mond houdt vanwege het hoesten. Psychische problemen?

Hij vertelt over zijn gezin en zijn verleden. Zeven jaar lang heeft hij in Beiroet, de hoofdstad van Libanon, voor de oliemaatschappij BP gewerkt. In die stad ontmoette hij zijn vrouw Fatien en kregen ze hun eerste dochter, Asia. Vervolgens verhuisden ze naar de Syrische hoofdstad Damascus, waar hun tweede dochter Hajer geboren werd. Na daar enkele jaren gebleven te zijn, verhuisden ze terug naar waar hij vandaan kwam, het vluchtelingenkamp te Husn. Daar kregen ze hun zoon Moehammad en dochter Hanan.

Zeven jaar geleden waagde hij zich op de door Israël bezette Westelijke Jordaanoever. Zijn zus woont daar in vluchtelingenkamp Jenin en hij wilde haar graag bezoeken. Hij bleef daar een tijdje werken, maar dit werd onverwacht onderbroken toen hij door Israël opgepakt werd. Dezelfde dag nog bevond hij zich in de gevangenis van Ramallah. Zes maanden wachtte hij tot hij voor het militaire gerechtshof verscheen. Zes maanden in een cel zitten wachten tot je ook maar een rechtszitting toebedeeld krijgt; stel je eens voor. Na de eerste zitting volgde een tweede, zes maanden later. Nog een half jaar duurde het voor hij vrij kwam. Hij zat gevangen omdat zijn dochter in Libanon geboren was, daardoor verdachten de Israëliërs Raoef ervan voor Libanon te spioneren.

Na deze 18 maanden werd hij vrijgelaten. 18 maanden lang kreeg hij niets te horen over zijn familie. Raoef protesteerde de hele periode zoveel als hij kon. De eerste 14 dagen van zijn detentie bleef hij in hongerstaking, tot de Israëliërs zijn ambassadeur erbij haalden. Die beloofde hem dat hij na een maand zijn familie zou terugzien. Raoef begon weer te eten. Na een maand vroeg hij zijn bewakers hoe het stond met de belofte dat hij vrij zou komen.
"Als je ambassadeur niets voor je doet, wat kunnen wij dan doen?" was hun reactie.
Raoef beantwoorde dat met acht dagen hongerstaking, waarop hij in het ziekenhuis werd opgenomen. Later hervatte hij zijn protest door 40 anti-hoge-bloeddruk-tabletten tegelijk in te nemen. De generaal van de gevangenis kwam bij hem langs en beloofde dat hij spoedig naar zijn familie mocht gaan. Toen ook dit Raoef te lang duurde slikte hij een kop zout door; zijn maag werd leeggepompt in het ziekenhuis, waar hij vier dagen opgenomen bleef. Een officier kwam bij hem langs en beloofde dat hij dezelfde dag nog naar Jordanië gebracht zou worden. Hij belandde in een auto, die van Ramallah naar Jeruzalem reed, een ritje van nog geen 15 kilometer, maar kreeg problemen doordat zijn bewakers zijn paspoort niet bij zich hadden. Ze beweerden dat ze zijn paspoort nooit in bezit hadden gehad. Dit was zeer onwaarschijnlijk, want hoe hadden ze anders kunnen weten van de reden van zijn gevangenneming, namelijk dat zijn dochter in Libanon geboren was? Dat staat in zijn paspoort aangetekend. Toch bleven de autoriteiten beweren dat ze zijn paspoort niet meer hadden. Zijn vrouw werd ingelicht dat zij in Amman, de hoofdstad van Jordanië, een tijdelijk paspoort voor hem moest regelen. Zij ondernam de tocht naar de immigratiedienst van Jordanië, maar de mensen achter de balie geloofden haar niet. Drie maanden later probeerde ze het nog eens. Deze keer had ze meer succes. Een paar dagen later zat Raoef hier, thuis, op de bank waar hij nu ook zit, terug bij zijn vrouw en kinderen.

En wat zit er nu naast mij? Een gebroken man. Hij vertelt dat hij sinds het uitgelopen bezoek aan zijn zus slecht hoort. Daarnaast is hij erg benauwd en hoest hij veel.
"Door de gasbommen," verklaart hij.
"Gasbommen?"
"Ja, die werden geregeld tussen de gevangenen gegooid."
"Waarom?"
"Zonder reden. Gewoon, als ze boos op ons waren. Iedereen ging er verschrikkelijk van tranen, en de geur was niet uit te houden. Geregeld kwamen er bij zo'n aanval oudere gevangenen om het leven. Ik heb er mijn astma aan overgehouden."
"Dat had u voor u in de gevangenis zat niet?" vraag ik ter controle.
"Nee, dat is daar ontstaan."

Op de achtergrond roept een kind om zijn moeder. Van verder weg hoor ik de opgewonden stemmen van spelende kinderen. Een krekel geniet tsjirpend net zoveel van Raoef zijn tuin als ik doe.

"En nu woon ik hier met mijn gezin, werkeloos. Kijk naar mijn huis: het is niets."
Zijn huis bestaat uit twee kamers, die los van elkaar staan. Links staat een stenen kamer, waar ook de badkamer en een keukentje aan vast zitten. De kamer rechts is van metalen golfplaten. Enige jaren nadat de vluchtelingen in tenten waren ondergebracht werden deze vervangen door zinken schuilhutten. De golfplaten daarvan zijn nog op veel plaatsen terug te vinden. De meeste als schuttingen of afscheidingen. Op enkele plaatsen worden ze nog als dakbedekking gebruikt. Raoef heeft nog zo'n schuilhut. Hij staat bijna in zijn oorspronkelijke vorm. Raoef heeft hem alleen een meter langer gemaakt.
"Zomers is het daarbinnen tergend heet. 's Winters vriest het er geregeld. Maar wat kan ik doen? Door mijn ziekte kan ik geen werk meer krijgen. We leven nu van een ziekenuitkering, die door de koning gelijkgesteld is aan het minimumloon van 150 dinar per maand" Dat is 174 euro.
"Met hoeveel mensen woont u hier?"
"Met zijn zessen. 150 dinar is niet te doen. Our life is too difficult."
Dat bedrag had ik voor mezelf ook gepind, hopende dat ik het daar in mijn eentje, gesteund door de gastvrijheid van mensen als Raoef en zijn gezin, een maand mee uit zou zingen.
"We krijgen ook steun van de UNRWA. Elke drie maanden geven ze melk, groenten, olie,
suiker en dat soort dingen. Voorheen was het iedere maand."
Hij vertelt dat ook één van zijn dochters ziek is. Tweezijdig nierfalen, blijkt later. Ernstig. Zijn andere dochter gaat dagelijks naar de universiteit in Irbid. Het collegegeld zelf is onbetaalbaar. In het geval van zijn dochter 1000 dinar per jaar. Hiervoor heeft Raoef een brief aan koning Abdallah geschreven, waarin hij hem vertelde over zijn armoede en dat zijn dochter graag naar de universiteit zou gaan, maar dat dit financieel niet mogelijk was. Een maand later werd hij door het kantoor van de koning gebeld, waarbij Raoef gemeld werd dat het geen probleem was en dat zijn dochter zonder te betalen mocht gaan studeren. Zijn brief, ondertekend door Zijne Koninklijke Hoogheid Abdallah de Tweede zelf, werd aan hem opgestuurd en alles was in orde. Nu kost de studie hun nog twee dinar per dag, voor de bus naar Irbid en wat voedsel voor onderweg.

"Kunt u geen leraar Engels worden? Uw Engels is goed genoeg."
Een onzeker schouderophalen is zijn antwoord. Waarschijnlijk is hij te zenuwachtig voor zo'n baan. Voer voor scholieren. Hij vertelt dat zijn vrouw, die juist hapjes van gehakt in deeg voor mij heeft neergezet, afgelopen jaar voor het eerst, sinds de 15 jaar die ze buiten haar land woont, haar familie heeft bezocht. Door geldgebrek.
"Je weet dat Libanon helemaal niet ver weg van hier is, toch?" vraagt Raoef.
"Ja," beaam ik, "ik kan er in één dag zijn." Hemelsbreed is het nog geen honderd kilometer.

Hij vertelt over Israëlische fabrieken bij de Jordaanse stad Al-Mafraq, waar zij van het lage arbeidsloon profiteren. "In Israël kost een werknemer 20 dinar per dag," verklaart Raoef. "Hier betalen ze 5 dinar per dag." Dat kunnen ze gemakkelijk doen door het hoge aantal werklozen onder de Palestijnse vluchtelingen, die het grootste deel van de Jordaanse bevolking vormen. Een erbarmelijke situatie waar ze zelf mede de oorzaak van zijn, en nu van profiteren.

"Je kunt hier blijven slapen," biedt Raoef aan. "Dan stoppen we de meiden bij moeder en slapen wij samen daar," zegt hij, op het stalen hok wijzend.
"Misschien een andere dag," antwoord ik. "Laat me het uitleggen; ik zou graag bij jullie overnachten."
"Ik vind het erg fijn dat je er bent," laat ook Raoef weten.
"Maar Moehammad heeft me ook uitgenodigd. Om half tien komt hij me bij het politiebureau ophalen."
"Dus je hebt vannacht een slaapplaats?"
"Waarschijnlijk wel ja."
"Mocht het toch niet zo zijn, dan kun je hier nog terecht."
We wisselen telefoonnummers uit. Vlak voor ik vertrek zegt Raoef:
"Ik ga even daar zitten; ik heb al een uur niet gerookt..." Dat zal ongeveer net zoveel kosten als het vervoer en de voeding van de universiteitgaande dochter.

De èchte Jordaniërs

2010-05-30T13:34:00.004+02:00

Ik wandel naar de Bedoeïenen toe. Voordat ik ze bereikt heb roepen ze me al toe om thee bij ze te komen drinken.
"Ga zitten," nodigt Yoessoef me uit.
Ik steun met mijn hand op enkele kaalgegeten graanhalmen en de roodbruine grond daaronder. Mis; modder kleeft aan mijn vingers. Zou het schapenpis zijn? Of gewoon een leeggegooid glaasje thee? In ieder geval reden genoeg om er aandacht aan te besteden. Ik offer wat van het gekochte mineraalwater op en spoel mijn hand ermee af.

De mannen houden samen met enkele honden en een ezel 150 schapen in toom. Met name de honden doen het werk; de mannen zitten te genieten van de thee, welke in een van buiten verkoold theepotje op een kampvuur verhit wordt. De avontuurlijkste schapen, die vermoedden dat de halmen aan de overkant van de weg veel beter zouden smaken, worden met een paar welgemikte stenen tot de orde geroepen. Let wel, de stenen belanden voor de schapen. Ze mikken niet op de schapen. Natuurlijk vragen ze waar ik van plan ben de nacht door te brengen. Ik vertel ze dat ik graag wil kamperen. Ze waarschuwen me voor de wilde honden en slangen, waarop ik voorstel dat ik mijn tent bij die van hun neerzet. Daar hebben zij tot nu toe immers ook elke nacht nog overleefd. Dat mag.

Een overdekte Pick-up komt naderbij en stopt. Een man stapt uit. Een Palestijn, zo vertelt Yoessoef.
"Hij woont in het kamp," meldt hij erbij. De Palestijn nodigt me uit om bij hém te logeren. Ik geef aan dat ik dat graag doe. Bedoeïenen zijn leuk, maar in het kamp logeren is beter. Dat is immers waarvoor ik 5000 kilometer hiernaartoe gelift ben. En ik moet nog terug ook. Eén van de mannen, Sherab, scheert een schaap. Zodra hij daarmee klaar is stopt hij de wol in de zak die op de rug van de ezel hangt. Dan begeleidt hij de ezel de glooiing op, die tegenover het kamp ligt. Blijkbaar zien de schapen de ezel als de leider; zonder uitzondering lopen ze achter hem aan. Als zo'n ezel het toch eens in zijn bol zou krijgen om tegen zijn meesters, die immers toch alleen maar vrijwel de hele dag thee zitten te drinken, in opstand te komen en voor zichzelf te beginnen. Met zijn bestedingspatroon zou hij zo de tweeduizend euro bij elkaar verdiend hebben die het kost om illegaal een visum voor Europa te kopen. Een toeristenvisum voor één maand, wel te verstaan. Daarna ben je vogelvrij verklaard.

Nu de kudde weg is zien ook Yoessoef, Abdallah en hun collega's in dat het werk erop zit. Ook wij vertrekken. Yoessoef, de Palestijn en Abdallah gaan voor in de Pick-up zitten. Zelf word ik uitgenodigd om achterin plaats te nemen. Ik leg mijn tas op het rugvlak en geniet van zijn functionaliteit als comfortabele sofa. Naast me ligt een bij elkaar gebonden berg piepschuimen bakken. We vertrekken nog niet. De heren hebben nog een zaak af te handelen. De Palestijn koopt een schaap van de Bedoeïenen. Ze onderhandelen; voor ze tot een overeenkomst komen zakt de prijs van 130 tot 115 dinar. Dan wordt de auto gestart en rijden we een minuut of tien door de nacht. Eerst een stuk over het geasfalteerde landweggetje, dan over een onverhard pad door het land. De verkeerde kant op. Door het stalen hekwerk waar de ruimte waar ik in zit mee afgesloten wordt zie ik de verlichting van het kamp zich langzaam van me verwijderen. Vanuit de verte kijk ik recht de van beneden naar boven lopende wegen en stegen in. Dat geeft het geheel een georganiseerde indruk. Ik blijf ernaartoe staren tot een lage, met gemaaid graan begroeide heuvel zich tussen het kamp en mij in beweegt, waardoor mijn doel uit het zicht verdwijnt. Bij een tent op de vlakte houden we stil. Eenmaal uitgestapt wachten we enkele minuten, tot ook Sherab met de ezel, die de kudde schapen voortleidt, ons bereikt. De Palestijn is niet meegereden, merk ik nu. Ik vermoed dat ik vannacht bij Yoessoef overnacht.

Op zijn teken volg ik hem, Sherab en Abdallah naar de tent. Deze blijkt in twee ruimten verdeeld te zijn. Ze worden afgescheiden met een grote lap stof die doet denken aan jute. Aan deze wand hangt een soort tas, met rode vakjes. Het is eigenlijk meer een opslagkastje. Verder zijn van hetzelfde jute als waar de afscheiding van is gemaakt twee grote opbergvakken genaaid. De lappen tentdoek die ons het idee geven dat we binnen zitten zijn gemaakt uit aan elkaar genaaide rechthoekige zakken. De meeste zijn bruin en jute-achtig. Sommige stukken zijn van wit kunststof, een enkele bedrukt met blauwe inkt: 'Wheatflower'-'Gift of Canada'-'World Food Programme'. Daaronder staat een datum vermeld: oktober 2008. Was hier hongersnood in 2008? Is het een jaarlijks gehouden actie? Of had het alles te maken met de voedselcrisis van dat jaar, met de stijgende voedselprijzen, die vooral de armsten tot diep in de portemonnee trof?

Terwijl we met zijn vieren op de op het kleed liggende matrassen plaatsnemen komen Yoessoef zijn drie zoontjes op hem afgerend. Hij begroet ze stoeiend, waarbij de jongste het al gauw voor gezien houdt en van een afstandje toe gaat staan kijken.
"Dit is Machmoet, Moehammad en Aboed," stelt hij ze voor, als ze besloten hebben hun vader een momentje met rust te laten en zich genegen voelen mij de hand te schudden. Het zijn actieve kinderen. Vooral de twee oudsten teisteren elkaar, en ook hun vader, nu hij thuis is, voordurend met duwen, stoeien en plagen. Vaak wordt Aboed, in principe neutraal, bij de strijd betrokken als Machmoet niet zelf tegen zijn vader opspringt, maar in plaats daarvan zijn jongste broertje tegen hem aan torpedeert. Op Yoessoef na blijven ze het allemaal leuk vinden; er wordt geen enkele keer gehuild.

Mocht de voedselcrisis nog steeds het leven zwaarder maken dan het voor Bedoeïenen altijd al was, dan is daar vanavond in ieder geval niets van te merken. Zodra Sherab en Abdallah na de thee vertrokken zijn zet Moeniera een grote schaal met rijst, kip en groente in ons midden. Met de drie zoons erbij eten we ervan. Moeniera komt met een kleinere lege schaal langs en vult hem. Wellicht is dat voor de voor mij onbekende hoeveelheid vrouwen, die aan de andere kant van het doek verblijven. Machmoet maakt er een sport van met zijn lepel de rijst voor de lepel van Aboed weg te pakken. Hij besteedt hier zoveel aandacht aan dat ze beiden niet meer aan eten toekomen. Tot vader hem tot de orde brengt en hem de spelregels aan 'tafel' nog eens uitlegt: ook al eet je met vijf mensen op de grond zittend van één schaal, het is nog altijd de bedoeling dat je enigszins voor je eigen neus blijft wegscheppen.

Na het eten wordt het mysterie van de vrouwen opgelost. Nadat Moeniera de schaal weer naar de vrouwenkant heeft gebracht, die blijkbaar ook als keuken fungeert, komt ze terug met twee meiden van mijn leeftijd. Geen idee wat hun relatie met dit jonge gezin is. Op gepaste afstand, op een matras nabij de tussenwand, nemen ze plaats. Eén van de twee spreekt een paar woorden Engels. Daarmee vraagt ze me, terwijl één van de twee jonge geitjes, die allebei aan een paal van de tent gebonden zijn, het uiteinde van het koord waar hij mee vast zit naar binnen zit te werken, de standaard vragen. Bijvoorbeeld hoe ik een beetje Arabisch heb geleerd. Ik werp haar vanaf mijn matras het boek toe. Moeniera zet de gasfles vol open, zodat de lamp oplicht en het boek degelijk gelezen kan worden. Na er even doorheen gebladerd te hebben gooit ze het terug. Toch gezellig, dat ze er even bij mogen komen. Toch ernstig dat het me opvalt dát het deze meiden even toegestaan wordt om bij een gast in het mannenverblijf te komen zitten.

Voor het slapen gaan wijs ik voor de ogen van Yoessoef naar de bij benadering eindeloze zandgrond naast zijn tent en vraag: "toilet?" Redelijk belachelijk natuurlijk. Daar waar dag in dag uit ruim honderd schapen lopen vraag ik om toestemming of ik er wel mijn behoefte mag doen. Het mag. Ik wandel twintig meter van de tent vandaan om eerst mijn tanden te poetsen. Machmoet volgt me op de voet. Terwijl ik minutenlang mijn tanden uitvoerig sta te schrobben staart hij geobsedeerd naar me op. Eventjes weet hij zich van dit wonderlijke schouwspel los te rukken; een moment dat hij gebruikt om naar Moehammad en Aboed te spurten, die zich in de tent op hun nachtrust voorbereiden, en hen er gauw bij te halen. Dit moeten zij ook zien, moet Machmoet gedacht hebben. Nadat ik met drie slokjes water zowel mijn mond, als mijn tandenborstel gespoeld heb, is het tijd om te toileteren. Lachend probeer ik de jongens duidelijk te maken dat dat toch niets bijzonders is en dat de show dus feitelijk is afgelopen. Het dringt niet tot ze door. Met de zelfde verbaasd starende ogen en verwonderd openstaande mond, alsof ze zo in bedwang worden gehouden dat ze gewoonweg vergeten zijn hem te sluiten, kijken ze toe hoe ik mijn broek openrits en ga staan wateren. Dat brengt ze terug op aarde. Nu snappen ze het weer. Achter me hoor ik twee van de drie jongens mijn voorbeeld volgen; ze zijn sneller klaar dan ik. Als laatste wandel ik terug naar de tent. Machmoet ligt al bij zijn vader op het matras. Ik leg me neer op de mijne, verplaats het kussen tot voorbij het matras, zodat alleen mijn voeten nog maar uitsteken, en val al gauw in slaap.

Wanneer ik de volgende morgen door het zonlicht, dat door de open kant van de tent schijnt, gewekt wordt, verhangt Moeniera juist een stuk doek om mij terug in de schaduw te brengen. Yoessoef en zijn twee oudste zoons zijn al weg. Wellicht brengt hij ze met zijn auto naar hun school in het dichtstbijzijnde dorp. Aboed schuift een van mijn sandalen voort en immiteert het geluid van een vrachtwagen. Gewaagd, om mij alleen met zijn vrouw en de andere meiden achter te laten, waarvan ik vermoed dat zij zich ook nog aan de andere kant van het scheidende doek bevinden.
"Eet je bel'eh?" vraagt Moeniera mij.
Ik hum maar een beetje positief; geen idee wat bel'eh is. Moeniera is alweer door de nauwe opening de vrouwenkant binnengeglipt. Voordat de bel'eh bereid is maak ik gauw een paar foto's van de wereld waar ik nu, zoals altijd per toeval, in beland ben. Een Bedoeïenenkamp. Het heeft zijn charme. Vijf minuten later zet Moeniera een lekker omeletje naast mijn matras op het grondzeil neer. De volgende keer dat iemand het me vraagt zal ik uitroepen: Jazeker, ik eet bel'eh!

Het uitzicht op het beloofde land

2010-05-23T13:44:00.004+02:00

Vanaf het centrum van Mashara wandel ik verder naar het noorden. Het zijn vooral de mannen, die over straat lopen en voor de winkels en eetgelegenheden rondhangen. Ze kijken me na. Een enkeling wenkt op een typische manier naar me, met zijn vingers naar de lucht en zijn handrug naar me toe. Daardoor kan ik, nu ik even geen thee wil, doen alsof ik denk dat het slechts zwaaien is, en op mijn beurt naar de uitnodiger terugzwaaien. Meestal zijn ze slechts gelokt door nieuwsgierigheid en ik zit aan mijn theetax; ik kan er niet meer van op. De thee op zich is het probleem niet; daar kan ik liters van wegdrinken. Maar de kilo's suiker die er doorgeroerd worden, dat gaat me zo tegen staan.

Toch laat ik me een paar winkels verder strikken. Vrouwen. Hier een ondervertegenwoordigd slag mensen, vaak diep weggestopt in de huizen en veilloos afgericht. Zo grondig, dat ik geregeld gesluierden weg zie duiken wanneer ik toevallig richting een geopend raam kijk, waar zij zich ophouden. Het straatbeeld wordt doorgaans met mannen gevuld. Van een groot deel van de vrouwen die zich toch op straat begeven zijn slechts de ogen zichtbaar. Vaak oude ogen, wat me dan doet afvragen wat ze eigenlijk nog te verbergen hebben. Soms prachtig opgemaakte ogen, af en toe naar mij kijkend, maar meestal wegkijkende ogen. Daar doe ik aan mee. Doordat de vrouwen zo overduidelijk hunzelf niet laten zien, doe ik mijn best om niet te kijken. Het doel van de allesafdekkende gewaden wordt wat mij betreft dan ook bereikt. Van velen is wel het gezicht te zien. Zij komen in dezelfde gradaties voor. Slechts bij een enkeling is het haar zichtbaar. Hoe contrasterend met de videoclips uit het vrijere Libanon. Syrië ook, zo is me verteld, al heb ik niet het idee gekregen dat de meiden van Damascus vrijer zijn dan die in Amman. In de grote stad zijn dan weer wel veel meiden die met hun haar lopen te prijken. Zoals het hoort, in mijn beleving.

Maar nu, hier in het dorpje Mashara, aan de rivier de Jordaan met uitzicht op 'het beloofde land', nodigen twee breed lachende vrouwen me vanachter enkele willekeurig aan een kabel opgehangen kledingstukken uit om bij hen te komen zitten. Op een klein jochie na is er geen man bij hen; een unicum. Daar besluit ik dankbaar gebruik van te maken. De jongere van de twee maant me in het Engels te gaan zitten. Ze is wat donkerder dan de meeste Jordaniërs, bijna negroïde zelfs. Vooral wanneer ze lacht doet ze erg Afrikaans aan. Dan steken haar relatief witte tanden scherp tegen haar gezicht af. Of eigenlijk Afro-Amerikaans; ze is een echte 'big momma'. Haar moeder niet. De oudere vrouw had een Peulh kunnen zijn; één van de vele stammen die ook in Mali leven. Zij doet me vooral aan deze stam denken door de blauwe tekenen rond haar mond. Die zijn ooit met inkt ingegraveerd, vertelt ze me later als ik er naar vraag. Dat vonden ze mooi toen ze jonger was, verklaart ze. Dat zie je veel, bij de Peulh. Maar ik geloof niet dat die stam zich tot aan Jordanië uitstrekt. Al zijn het wel nomaden. Wat dat betreft kunnen ze, net als ik, best zover gekomen zijn.

De oude dame, ik noem haar oud vanwege haar hevig berimpelde gezicht, heeft een hoofddoek om met gekleurde bloemen en een zwart vest. Daaromheen heeft ze een lap stof gewikkeld, opgerold tot een band. Haar armen zijn behangen met armbanden; drie gouden om de linker, een zilveren om de rechter. De gouden armbanden, toch al duidelijk in de meerderheid, worden versterkt door een zilveren ring met zwarte steen. Haar dochter Gitaam is moderner gekleed. Ook zij heeft een hoofddoek om, iets meer trendy dan haar moeder, en lippenstift op. Een groene wijde rok en een beige trui met korte mouwtjes kleden haar aardig af, al bewijst het feit dat ze me naar zich toe riep al enige verworven vrijheden. Vrijheden die volgens mij tamelijk ongewoon zijn in dit deel van de wereld. Al doen haar twee kinderen er alles aan haar zoveel mogelijk in haar vrijheid te beperken. Ze lijken de hele dag vooral bezig te zijn zoveel mogelijk van haar aandacht op te vragen. Haar dochtertje Kassandra, een mooi gezichtje met donkere krullen, hangt voortdurend om haar heen. Zoontje Gizgiz, vier jaar oud en nu al te zwaar, rijdt met zijn plastic fietsje voor en achteruit, niet oplettend wat er in zijn weg loopt. Daardoor rijdt hij tegen een man op die de naastgelegen winkel uitkomt.

Gitaam haar luide ringtone verstoort onze kennismaking. Ze graait met haar hand door de opening van haar decolleté en vindt daar haar mobiele telefoon. Zorgvuldig bestudeert ze de naam op het scherm. Na enkele seconden heeft ze het besluit genomen; deze keer neemt ze op. Tijdens het bellen loopt ze haar winkel in en komt terug met twee blikjes cola. "Here give Bepsi" gebiedt ze me, verradend dat ze wel degelijk Arabisch is. Het Arabisch kent geen 'p', waardoor alle internationale woorden waarin de 'p' op zijn plaats zou zijn geweest zich met een 'b' tevreden moeten stellen. Ook wordt gelijk duidelijk dat Pepsi cola Coca Cola hier in de slag der giganten lang geleden al verslagen heeft. Later is me zelfs een flesje Coca Cola in de hand geduwd met het bevel: 'drink Bepsi!'. Ik laat me door haar overreden. Ik neem het blikje aan en drink de cola; iets wat ik zoveel mogelijk probeer te vermijden. Het andere blikje opent ze zelf. Na een grote slok zet ze hem aan de mond van Gizgiz en vervolgens krijgt Kassandra haar deel. Wat over blijft is aan haar.

Turkiya begint te spreken. Gitaam vertaalt met haar gebrekkige Engels dat ze klaagt over dat ze alleen maar dochters heeft gekregen en haar nooit een zoon gegund is. Nu, tien minuten nadat we elkaar ontmoet hebben, vraagt ze me of ik misschien als een zoon voor haar zou willen zijn. Ik vind het prima, voor een paar dagen, en zeg ja. Nog een uurtje blijven we voor de winkel zitten, waarin Gizgiz en Kassandra de concurrentie met moeder haar mobiele telefoon nauwelijks aankunnen. Ondertussen vertelt ze me over haar 'American dream'. Jaren geleden was een Amerikaan in Mashara neergestreken, die haar op een heugelijke dag ten huwelijk vroeg. Gitaam had daar wel oren naar, maar Turkiya, die het heerlijk vindt om door al haar dochters omringd te worden, wilde er niets van weten. Het feest ging niet door. De man vloog terug naar Amerika en Gitaam trouwde een lokale man. Die zit nu al vier jaar in de gevangenis, beeldt ze met gekruisde armen uit. Ik zoek het woord, dat ze erbij uitspreekt, nog even op in mijn woordenboek, om me ervan te verzekeren dat ik het goed begrepen heb. Binnen twintig minuten heeft ze de grootste misères van haar leven met me gedeeld. Met haar man in de gevangenis wordt ze zelf door haar moeder vastgehouden. Graag zou ze een visum voor Amerika regelen om daar haar eigen huis, auto en leven af te halen, maar haar moeder is onverbiddelijk. Dat de eigen huizen, auto's en levens ook in Amerika niet aan de boom groeien vergeet ze voor het gemak; zij heeft een droom, en die wordt verwezenlijkt zodra ze in Amerika is. Hoe anders is de werkelijkheid. Vader is twee jaar geleden overleden. Sindsdien slaapt Gitaam iedere nacht bij Turkiya en past ze voor haar op de winkel. De winkel, waar ze juist de kledingstukken van de lijn haalt en naar binnen brengt.

Dan loop ik achter Gizgiz, Gitaam en Kassandra aan en voor moeder uit naar haar huis. Het heeft een prachtig uitzicht over de eerste bergen van Israël en is simpel ingericht. Op de witte tegelvloer liggen aan de lange kanten van de kamer, waar we het huis binnenkomen, vier matrassen. In afwachting van de thee nemen we op drie daarvan, die leeg zijn, plaats. Bovenop de vierde ligt een stapel dekens, die 's avonds en door de dag heen over mensen die in slaap gevallen zijn uitgespreid worden. In slaap vallen is makkelijk hier. Men leidt hier een liggend leven. Als mannen thuis zijn, liggen ze meestal op een matras voor de televisie. De ideale houding om in slaap te vallen. Als iemand anders dat ziet gebeuren loopt deze naar de stapel dekens en legt er één van over de slaper heen.

Achmed komt thuis. Ondanks Turkiya haar eerdere uitspraken beweert hij toch haar zoon te zijn. Hij is zanger en zal vanavond op een bruiloft optreden. Ik word door hem uitgenodigd. Natuurlijk ga ik mee. Moeder is tegen, maar daar trek ik me niets van aan. Ik heb niets tegen lokale moeders, maar ik laat me er niet door in mijn vrijheid beperken. Vriend Ali voegt zich bij ons. Samen stappen we in een busje dat voor ons klaarstaat. Deze brengt ons een kilometer de berg op richting de resten van de Romeinse stad Pella. Daar hebben we een prachtig uitzicht over de Jordaanvallei, met aan de overkant 'het beloofde land'. Meerdere keren is het zelfs beloofd. Zowel aan de Arabieren als aan de Joden. Zonder er te diep over na te denken vermoed ik dat dat de oorzaak is van de huidige problemen.

Op een splitsing worden we afgezet. Middenop de splitsing is een metalen stellage geplaatst, waarop een afbeelding van koning Abdullah de tweede in een vlot t-shirt met zijn armen omhoog staat. De foto is gemaakt ter ere van een voetbaltoernooi, neem ik aan, maar op een feestje als deze misstaat het niet. In de toren, die op zijn plaats wordt gehouden met handgeknipte vlaggetjes en kabels vol lampen wordt een muziekbox gehangen. Aan beide kanten van de splitsing wordt een lange rij stoelen klaargezet. In de berm van één van de wegen wordt een keyboard klaargezet. Kinderen zitten ongeduldig op de stoelen. Het doet me denken aan het kinderfeestje, dat ik twee jaar eerder in Mali meepakte. Misschien was dat zelfs iets professioneler, maar de sfeer voelde hetzelfde. Geregeld rijdt een auto tussen de twee rijen stoelen door. Ik denk eraan te vragen hoe laat de bruid en bruidegom zullen komen, maar de bruidegom blijkt die jongen die de hele tijd zenuwachtig heen en weer loopt en verder is het een vrijgezellenfeest. Het trouwen komt pas morgen. Bovendien zitten de mannen en vrouwen ook op het bruiloftsfeest zelf natuurlijk het grootste deel van de tijd apart. Dat doen ze hun hele leven, dus dan ook. Een vrouwloos feestje. Dat wordt vast gezellig...

Plotseling is het feest. Ze hadden geen begintijd. Ze bouwden gewoon op en toen dat zo'n beetje klaar was en de microfoon getest was, begon het feest. De collega van Achmed staat achter het keyboard en Achmed zingt in de microfoon. Af en toe wisselen ze om, maar dat houden ze nooit lang vol. Een aantal mannen gaan met de armen om elkaar heen op een rij staan. Een oudere man krijgt een stok in de hand. Daarmee is bepaald dat hij de pas aangeeft. Zo gaan ze het plein rond. Eerst vind ik het knap dat ze allemaal min of meer precies de passen kennen, ook wanneer, op het teken van de man met de stok, ze wat wilder springend gaan dansen; maar nog steeds synchroom! Dan bedenk ik me dat hier ruim honderdvijftig mannen zijn en dat die dus van jongs af aan een paar keer per jaar zo'n vrijgezellenfeest meemaken. Na een paar keer stuntelen lukt het je wel.

Enkele jongens schenken geregeld Arabische koffie en water uit. Voor mijn hoek wordt thee besteld. Twee keer komt een blad vol bekertjes bessensap langs. Eén keer krijg ik de kans er van mee te drinken. Zoals verwacht in islamitisch Mashara een alcoholvrij feest, maar de emoties en vreugde is er niet minder om. Ook blijven er stapels stoelen aangesleept worden. Rijen dik staat men in een cirkel op de splitsing, met in het midden voortdurend een sliert jonge mannen en kinderen die continue dezelfde passen maken, geregeld auto's, die tussen de rijen stoelen doorrijden, in de weg zittend. De muziek begint iedere keer hetzelfde. Eigenlijk is het een aaneenschakeling van vaste elementen. Het begint rustig, slaat dan plotseling om in dance en soms zit er een vleugje rock in verwerkt. Een nummer duurt langer dan een uur, waarin Achmed prachtig zingt. In golven, alsof hij iedere keer even nadenkt voor hij weer een nieuwe mededeling doet. Bijna prekend, eigenlijk. Halverwege de avond bemerk ik dat het toch niet geheel vrouwvrij is. Achter het prikkeldraad, dat achter mijn stoel gespannen is, staan een paar meiden naar de dansende jongens te kijken. Als er een stilte valt lopen de spanningen gelijk hoog op. Zo lijkt het een licht ontvlambaar volk. Ik heb natuurlijk geen idee waar het om gaat. Ik merk het vaker. Met name binnen de familie van Gitaam is de grens tussen vriendelijk praten en vijandig schreeuwen flinterdun. Tweemaal komt een gesluierde oudere dame met een doos naar de zijkant van de menigte en strooit apart verpakte cakejes in de groep dansende jongens. Het feest gaat tot rond twaalven door tot alleen de koning nog eenzaam met zijn handen in de lucht staat. Opgetogen in de richting van 'het beloofde land' kijkend. In de juiste kleding, dat wel; meer jongens hadden een voetbal t-shirt aan. Met name FC Barcelona en Real Madrid zijn populair. Als alle vrouwen, die achter het prikkeldraad stonden, verdwenen zijn trekt een groot deel van de mannen zich in die tuin terug. Achmed en ik blijven ook nog even. Op grote schalen wordt mensev aangevoerd. Met zes of zeven man hurken we neer om een grote berg geel gekruide rijst, die bovenop een plak brood ligt, met nootjes en kip erbovenop. Daarover wordt verdunde gekookte yoghurt uitgeschonken. Het is heerlijk. We eten allemaal met onze handen, tot Achmed een lepel voor mij bestelt. Niet dat ik daar waarde aan hecht, ik integreer liever, maar hij blijkbaar wel. Ik vervolg de schranspartij met een lepel. Voor we naar huis gaan buurten we nog even bij Achmed zijn aanstaande echtgenote. Samen zullen ze na hun bruiloft komende maand in het huis gaan wonen, dat nu bovenop Turkiya haar kamers gebouwd wordt. Anderhalve week later belde ik Gitaam op en vroeg naar het op handen zijnde feest. "No marry" liet ze me weten. "We hebben nu geen geld…"

Verschrikkelijk Syrië; welkom in de gevangenis

2010-05-15T22:39:00.015+02:00

Mijn gastheer Salah vertelt me waarom hij plotseling van Damascus naar Tartus gaat. Hij had gisteren gehoord dat de geheime dienst naar hem gevraagd had. Sinds januari had hij via couchsurfing meer dan 100 mensen in zijn appartement laten logeren. Blijkbaar was dat op gaan vallen. Voor hij hiermee verdergaat moet hij er eerst achter zien te komen wat ze precies van hem willen.

"Want als ze me pakken, dan zit ik diep in de problemen" vertelt hij. Gastvrij zijn is zo normaal hier. Het zit zo in de cultuur ingebakken. Maar toch mag het niet. Vreemden in huis laten logeren is illegaal. "En in Tartus ken ik iemand die de juiste contacten heeft, om erachter te komen wat er speelt." Daarom gaat hij vanavond, na zijn werk, 's nachts, direct door naar die stad, een paar honderd kilometer verderop.

Hij vraagt nog waarom ik vluchtelingenkampen wil bezoeken. "Want" dat zegt hij nu pas "dit hier waar ik woon is ook een vluchtelingenkamp. Voor de Irakezen, naar aanleiding van de Amerikaanse invasie. Ik zelf woon hier omdat ik dit nog kan betalen. In normale wijken is de huur te hoog." Nu blijk ik me onbewust al drie dagen onder de omstandigheden bevonden te hebben, waar ik juist naar op zoek ben.

Ik vertrek. De volgende dag wil ik graag in de Jordaanse hoofdstad Amman aankomen. Tussendoor hoop ik nog een vluchtelingendorp te bezoeken. Gan Danoen heet het. Ook zijn er de ruïnes van één of andere Romeinse stad, maar daar ben ik nu niet naar op zoek. Ik begeef me nu liever in het heden.

Een man, met een héél klein open bestelautootje laat me een stuk meerijden. Bij de afslag richting Gan Danoen laat hij me achter. Daar word ik verrast met het zicht op een pretpark. Ik zie een grote achtbaan, andere attracties en een grote circustent. 'Happy world' heet het. Hoe toepasselijk.

Een motorrijder brengt me naar het volgende dorp. Daar laat hij me bij een paar minibuschauffeurs achter.

Hen vraag ik naar het dorp Gan Danoen. Ze vertellen me dat ik, om daar te komen, de bus naar Damascus moet nemen, om daar een andere bus naar mijn bestemming te vinden. Daar heb ik geen zin in; ik kom juist van Damascus. Ik pak mijn kaart van Syrië erbij en zie dat tussen de twee hoofdwegen in nog een ander dorp ligt: Herjillah. Ik spreek het vragend uit: "Herjillah?" Eerst laat de chauffeur die het hoogste woord heeft weten dat ze ook daar niet naartoe rijden. Dan wijst de man naast hem me op een vetzuchtig persoon met een beige te strak overhemd. Ik had hem gedurende de twee minuten dat ik daar stond te stamelen nog niet gezien. Hij moet van achteren aan zijn komen lopen.
"Hij gaat naar Herjillah" vertelt de wijzende man.
Ik vraag het de man zelf nog eens na: "Herjillah?"
"Ja, Herjillah" antwoordt hij. Ik heb geen reden om hem niet te geloven.
"Taxi?" vraag ik dan.
"Nee, geen taxi nee" stelt hij me met een gladgestreken gezicht gerust.

We rijden tweehonderd meter voor hij zijn auto bij een gebouw parkeert. Het is opgeleukt met een overdaad aan Syrische vlaggetjes. "Wacht even" zegt hij. Blijkbaar heeft hij nog een boodschap te doen. Binnen een minuut komt hij alweer naar buiten, maar hij neemt geen plaats in de auto. In plaats daarvan wenkt hij mij. Ik luister maar, maar voel al dat het foute boel is. Met mijn backpack op mijn rug stap ik langs drie mannen, die voor het gebouw zitten, en wandel naar binnen. Daar wacht de President op me. In verschillende stemmingen en gehuld in verschillende stijlen kledij. In het midden van het geheel hangt werkelijk de grootste beeltenis van Hem die ik in dit land gezien heb. Dat wil wat zeggen; het land hangt vol met foto's van Hem en zijn Vader, die voorheen aan de macht was. Even ben ik bevrijd van zijn blik; het is van korte duur. Zodra ik de deuropening naar de volgende kamer door ben kijkt hij alweer in tweevoud op me neer, gesterkt door zijn vader, die met zijn grijze haar en vaderlijke lach toch vriendelijker overkomt.

Daar zit een man, ook met grijs haar en dito snor, achter een bureau. In burger. De geheime dienst. Ik wist dat ze bestonden. Had er al het één en ander over gelezen, al was dat in de jaren negentig geschreven, en ging ervan uit dat er niet veel veranderd zou zijn. Ondertussen was dan wel de naam van de President veranderd, maar alleen maar de voornaam. Genetisch was hij nog voor 50 procent hetzelfde. Uitnodigend wijst de man van achter het bureau op de twee fauteuils die links van hem staan. Ik neem op degene het dichtst bij hem plaats. Een andere man komt naast mij zitten. De man die me oppikte neemt het woord. In het Arabisch welteverstaan, een taal die ik nog lang niet machtig ben. Zeker niet als het me niet goed uitkomt.
"Do you speak English?" is dan ook het eerste wat ik zeg, als ze even later vragen waar ik vandaan kom.
"Ameriki? Allemanji?" herstellen ze dan hun vraag. Ze spreken geen Engels.

'Allemanji'; daar is de invloed die de Fransen in de Arabische wereld hebben gehad herkenbaar. Maar ik kom niet uit Duitsland. "Hollanda" deel ik ze mee.
"En waar kom je nu vandaan?"
"Dimashq."
"Waar ga je naartoe" wordt al door de man die me meelokte beantwoord.
"Hij ging naar Herjillah" zegt hij.
"Gan Danoen" verbeter ik hem. "Herjillah, Gan Danoen."
"Waarom Gan Danoen?" vervolgt de chef.
"Roman ruins. Tourist."
Dan wordt nog een vraag gesteld, maar daar kan ik helemaal geen brood van bakken.
"I don't understand what you ask" zeg ik naar waarheid.
De chef kan zich daar niets bij voorstellen: "you understand it very well" vermoedt hij. Wellicht stelde hij daarmee zijn volledige Engelse woordenschat tentoon.

Een paar telefoontjes. De chef en de verrader zijn even de kamer uit. Een derde man, die op de stoel, die naast mij stond, zat, loopt naar het bureau en kijkt in één van de paren ogen van de President Bashir. Mijn telefoon brandde al in mijn zak. Ik pak hem eruit en verwijder op dit onbewaakte ogenblik de sms-jes die ik van Machmoet in Aleppo en Salah in Damascus heb ontvangen. Zij mogen niet ontdekt worden; ze zijn immers zo gastvrij geweest me meerdere nachten bij hen te laten overnachten. Dat is illegaal, in Syrië. Zonder registratie althans. Maar registreren, daar hebben wij gewone mensen natuurlijk geen zin in. Wij willen gewoon ons leven leiden. Dat kan ze nu duur komen te staan. Toch was deze handeling een loze actie. Ik vergeet ze uit mijn telefoonboek te halen en ook in de laatstgedraaide nummers blijven ze in de top drie staan.

De mannen komen de kamer binnen en beelden uit dat ik mijn tas op mijn rug moet doen. Blijkbaar zijn ze er al achter dat er niets aan de hand is. Dat viel mee. Terwijl ik de band om mijn heupen span geeft de chef aan dat dat niet nodig is. "Car" zegt hij. Een domper. Buiten neem ik in de auto plaats. De mannen, die nog altijd voor het gebouw zitten, kijken me na. Zíj weten hoe laat het is. Ik weet nog niets.

"Where we go?" vraag ik de chef die op de chauffeursstoel plaatsneemt. De man die me binnenbracht neemt naast hem plaats. De derde man naast mij, zodat ik tussen hem en mijn tas ingeklemd zit. Hij zit iets te dichtbij. "Herjillah." De chef kijkt me omgedraai op zijn stoel met pretoogjes aan als hij deze plaatsnaam uitspreekt. Herjillah.

Een paar kilometer van 'Happy world' rijden we over een viaduct voorbij de snelweg. Ik weet genoeg. We gaan níet naar Herjillah. Na vijf kilometer houden we even halt. De verrader stapt uit en koopt drankjes. Eenmaal terug krijg ik een flesje met sinaasappelwater aangereikt. En een rietje. Ik draai de dop los om het lipje van het plastic flesje los te scheuren. Zorgvuldig leg ik deze met de droge, en dus niet plakkerige kant, op mijn dij. Dan kan ik hem zo samen met het flesje weggooien. Zodra de chef zijn drankje op heeft houdt hij het flesje uit het raam en laat hem nabij de middenberm stuiteren. De Arabische manier van vuilverwerking. Al gaat het eigenlijk vrijwel overal op hun manier.

We rijden verder. Ik hou de borden in de gaten: Damascus linksaf, 13 kilometer. Volgende afslag: Damascus linksaf, 15 kilometer, Doma rechtdoor, 4 kilometer. Drie kilometer verder rijden we over een brede weg Doma binnen. De palmbomen in de middenstrook doen opgetogen hun best mij me welkom te laten voelen. Een misplaatst streven. Ik pak mijn telefoon. Ik wil Joost sms-en, het enige mobiele nummer dat ik uit mijn hoofd ken, om hem te vertellen dat ik door de geheime dienst opgepakt ben en hem te vragen mijn familie in te lichten, als ik niet binnen twee dagen contact met hem opneem. Mijn zelfbeschikkingsrecht blijkt al tot een minimum beperkt. "Hij pakt zijn telefoon" zegt de man, die naast me zit om me te bewaken. Dat mag niet, laat de chef weten. Mijn bewaker gebaart dat ik mijn telefoon weg moet stoppen.

Twee minuten later zijn we bij het regionaal bureau. Terwijl we uitstappen komt een goed doorvoedt jongetje op mijn begeiders af. Het is duidelijk een aangenaam weerzien voor ze. De verrader en de chef vragen lachend hoe het met hem gaat en ze maken grapjes. Met mijn tas op mijn rug beklim ik de trap naar de ingang van het gebouw. Even laten ze me in de hal wachten, tussen drie medewerkers in burger in. Het jongetje wijst één van hen aan:"that's my father. He is the chief." Ik hum. Wees maar trots op je papa, denk ik. Dan mag ik een van de kantoren betreden. Achter een groter bureau zit een lange man met een zwarte snor. Snorren zijn populair in Syrië.
"Welcome" zegt hij.
"Thank you" zeg ik. Ook hij spreekt geen Engels. De jongen wordt erbij gehaald. Hij mag laten zien wat hij op school allemaal geleerd heeft. Toegegeven: zijn Engels is honderd keer beter dan dat van mij toen ik 13 jaar oud was, maar het voelt toch enigszins belachelijk om door een brugklasser verhoord te worden. Het beïnvloedt ook de lading van de vragen. Vragen die hij uit het Arabisch van de snordrager vertaalt worden afgewisseld met vragen die hij uit persoonlijke interesse aan me stelt. Om het hem een beetje moeilijker te maken beweer ik al snel iets niet te begrijpen, als hij een vraag niet goed stelt. Mijn persoonlijke veiligheid is in het gedrang, dus ik mag best een knappe vertaling eisen.

Al gauw durft deze man het niet meer aan. Weer word ik naar een hogere macht doorverwezen. Zou ik de President vandaag nog in levenden lijve onder ogen komen? Via de hal, waar nog steeds mannen staan te staan, word ik naar een ander kantoor geleid. Daar zit de vader van de jongen. Snorloos.

"Welcome, sit down" stelt hij voor. Ik doe wat hij me opdraagt. Ook de twee vorige chefs zitten erbij, en de man die me listig in de val lokte en natuurlijk het zoontje van de opperchef. Die is nog het meest onmisbaar. Grappig is hoe de houding van de andere chefs is veranderd, nu ze zelf als gewone medewerkers tegenover me plaats hebben genomen, wachtend op de woorden van hun meerdere. De eerste die het onderzoek op een hoger peil brengt. "Heb je een camera?" laat hij zijn zoontje vragen. Ik geef het zoontje mijn camera. Die geeft hem aan zijn vader, die op zijn beurt de man met de zwarte snor opdraagt mijn foto's te doorzoeken. Ondertussen vragen vader en vooral zijn zoontje door. Dezelfde vragen: waar kwam je vandaag vandaan, waar ben je eerder geweest, waar ga je naartoe en waarom. Ik laat alles erop wijzen dat ik een toerist ben. Het zoontje vraagt of hij mijn e-mailadres mag. Hij vindt me leuk en heeft zelf geen idee wat het betekent dat ik hier door zijn vader en hemzelf verhoort word. "No" antwoord ik. Normaal geef ik het aan iedereen die daar gelukkig van denkt te worden. Zijn vader moet erom lachen. Niet om dat zijn zoontje het me vraagt, wat voor mij juist belachelijk is, maar dat ik het hem weiger. Ik zit niet te wachten op vrienden uit het foute kamp.

Enkele keren loopt de man met de zwarte snor naar het bureau van de opperchef en laat hem een foto zien. Ook de filmpjes worden doorgekeken. Weer loopt de snorman naar zijn meerdere, welke de camera nu langer vasthoudt. Ik zie hem terugspoelen, opnieuw kijken, terugspoelen. Dan loopt hij naar mij toe en laat zien wat hem geprikkeld heeft. Op het schermpje van mijn camera staat een open poort, waar een man in militair uniform de wacht houdt.

Het was in Aleppo, onderweg naar vluchtelingenkamp Neirab. Ik zat achterin de minibus en wilde het straatbeeld mee naar huis nemen, omdat het behoorlijk verschilt van wat wij gewend zijn. Twee minuten lang filmde ik onopvallend vanuit een hoekje van het open raam. En Syrië zit vol met militaire instanties. Je kunt er niet omheen. Natúúrlijk staat er een volledig bewapende wachter op mijn filmpje; dat hoort bij het straatbeeld. Eén flits op een filmpje van twee minuten. Ik vertel ze waar het was en hoe het is gebeurt. De chef, die alleen van stereotype toeristen uitgaat, wil het niet geloven. "Dit is geen museum; hier hoor je niet te filmen" vindt hij. Ook de uitgebrande auto, aan de rand van het Irakeze vluchtelingenkamp in Damascus, stelt hij niet op prijs. De foto's van de kinderen van Damascus worden me ook voorgehouden. "Wie zijn dit? Waarom fotografeer je dit? Van wie is deze auto?" Op één van de kinderfoto's, ook in het Irakeze kamp, stond toevallig het nummerbord van een dikke auto pontificaal in beeld. Ik vond het een mooi contrast: arme kinderen en een glimmende nieuwe auto.

De stemming wordt wat beter. Vier uur. Het is lunchtijd. "Hamburger?" vraagt de opperchef. "Prima" antwoord ik. Hij roept een medewerker en bestelt twee hamburgers, drie cola, een portie hummus en brood. Tot de bestelling aankomt gaat het zoontje door met vragen stellen. "Wat vind je van Israël?" "Ik ken Israël niet. Ik ben er nog nooit geweest." Daarmee lijkt dit onderwerp afgesloten. Ik heb meer geruchten gehoord van reizigers die van spionage voor Israël werden beschuldigd. De paranoïdie zit ze hoog, hier. "Neem je hem mee naar Nederland?" stelt de opperchef voor terwijl hij op zijn oogappel wijst.
"Nee." Dan is het mijn beurt: "can I ask a question?" vraag ik aan het zoontje.
"Natuurlijk."
"Waarom ben ik hier?"
Hij vraagt het zijn vader en vertaalt zijn antwoord:"ze kijken alleen even of alles goed is".

De hamburgers zijn enorm. Net zo groot als de Macedonische en ook lekker, alleen minder vlees. Eén is voor de zoon, de ander voor mij. De opperchef beperkt zich tot de traditionelere maaltijd van hummus en pannenkoekvormig brood. Na de hamburger worden wij ook nog aangespoord daarvan te nemen. Goed doorvoed naar het volgende level. "Waar gaan we naartoe?" vraag ik, als ik weer gevraagd word mijn tas op te pakken.
"Safarah" zegt de chef. Ambassade betekent het, afgeleid van het woord safara, reizen, waar wij onze safari's aan te danken hebben. Dit wist ik toen nog niet. Het zoontje weet het niet maar pakt een woordenboek erbij. Hij wijst op het woord 'embassy'.
"Safarah" zegt hij. "Onthou dat woord goed."
"De Nederlandse ambassade?"
"Ja, jouw ambassade" bevestigt de opperchef.
Ik knoop het in mijn oren.

Met dezelfde drie mannen stap ik in dezelfde auto. We rijden naar Damascus. Op een groot kruispunt worden we nagestaard door een groot tegelwerk met een beeltenis van de vader van de huidige President. Twee grote wegen verder rijden we over een brede boulevard. Aan de overkant van de weg is een groot militair complex met betonnen muren, waarop ruim prikkeldraad is bevestigd. Bij de poort staan twee mannen in zwarte uniformen. Kalashnikovs in de aanslag. We passeren het instituut. Om om te keren, zo blijkt. Langs dezelfde beprikkeldraadde betonnen muur naderen we de poort, waar we de oprit oprijden. De wachters zien hun werk en zetten hem wagenwijd voor me open. Ik hoop dat de Hollandse ambassade een vriendelijkere uitstraling heeft. We rijden naar binnen. De poort sluit me af van de buitenwereld. De auto wordt rechts van een groot gebouw stil gezet. Eerst stapt de chef uit om mijn komst aan te kondigen. Even later wenkt hij ons en lopen we naar binnen. Vanuit een schemerige hal bestijgen we de trap. Hier, in de krochten van Zijn regime, zijn de foto's met Zijn beeltenis verrassend dun gezaaid. Derde verdieping links. Ik krijg mijn eigen kamer toegewezen, met een metalen bed, een bureau en twee stoelen, waarop ik plaats neem. Ik vraag me af of ik daar de nacht door zal brengen. Misschien meerdere nachten?

De man, door wie dit allemaal begonnen is, neemt achter het bureau plaats, dat in dezelfde ruimte staat. Hij pakt de krant die op het vlak uitgespreid ligt en begint te lezen. Even later staat hij op en houdt me een zwart-wit beeltenis voor. Het is onduidelijk, maar het lijkt erop dat een man dood op straat ligt. Daaromheen een groep schimmen. "Israël" verklaart hij. De oorzaak van al het kwaad, volgens velen.

Af en toe komt de chef van het eerste station vanuit de kamer naast de mijne naar me toe. Ondertussen heb ik al mijn electrische waren afgegeven: mijn laptopje, PDA, telefoon, camera, MP3-speler en twee USB sticks. Ook mijn twaalf SIM-kaarten en vijftien SD-kaartjes, deels gevuld met foto's en documenten, heb ik voor ze neergekwakt. Ik zal jullie eens aan het werk zetten, dacht ik. En werken deden ze. Zowel de accu van mijn laptop als die van mijn camera wisten ze leeg te krijgen, waarop ik ze de bijbehorende bekabeling moest aanreiken, zodat ze hun grondig onderzoek konden voortzetten. Mij wordt verder niets meer gevraagd. Waarom ik hier zit is me nu, zo'n vijf uur na opgepakt te zijn, nog altijd niet duidelijk.

Ik vermaak me er goed. Besloot dat ik een onaantastbare veerkracht moest tentoonstellen, want met een zwakkere opstelling ga je er wellicht eerder aan onderdoor. Ik moest tonen dat ik niets te vrezen had, onschuldig als ik was. Of het wat hun onderzoek betreft iets heeft uitgemaakt valt te betwijfelen, maar voor mijzelf op dat moment was het in ieder geval wel het beste. Ik verveelde gewoon mijn bewaker, nu de man die mij listig de krochten van de maatschappij binnenleidde, die toch al een oersaaie baan heeft, door me quasi nonchalant achter mijn Arabische boek te verschuilen, het middel om alle verloren uurtjes op te vullen. Dat wisselde ik af met het opgooien en vangen van een kralenkettinkje dat ik, toen ik in Tashkent zat, van een Oezbeekse vriendin heb gekregen. Het geklak van de elkaar aantikkende kralen maakt zo'n heerlijk irritant geluid; ideaal om de man die mij dit alles aangedaan heeft op een onopvallende manier in zijn bestaan te teisteren.

Zal hij ooit nog een échte baan zoeken? Eentje, waarbij je niet dagen op een bureau voor je uit zit te staren, totdat je om werk te creëren maar een rugzaktoerist van straat plukt en daarmee twintig man een halve dag iets te doen geeft? Al zit hij, nu hij zichzelf 'aan het werk gezet' heeft, nog steeds voor zich uitw te staren. Ik vermoed dat dit instituut voornamelijk bestaat uit mensen die eigenlijk helemaal niet wíllen werken, maar wél de betere salarissen willen vangen, met kans op doorstroming naar de ministeries. Presidentschap is in theorie ook mogelijk, al is die baan al decennialang binnen één familie gebleven. Het schijnt dat het belangrijkste toelatingscriterium is dat je uit dezelfde stam als de President voortkomt. Verder is het de perfecte baan voor mensen die niets kunnen. Op de kraaltjes staat een islamitisch gebed geschreven. Daar kom ik nu pas achter; toen in Oezbekistan had ik de inscripties nog niet eens als Arabisch herkend.

De chef komt mijn kamer binnen. In zijn hand houdt hij een plastic tas vast, waarin al mijn elektronische bezittingen zitten. Hij is rood bedrukt, met in het wit in verschillende regels 'Welcome-Thank you choese-Best wishes-Welcome Welcome Welcome Welcome'. Ik kreeg hem later mee, uit praktische overwegingen, en gebruik hem nu nog. Hij heeft de rol van de plastic tas van de kebabwinkel uit Riga overgenomen, die maandenlang mijn laptop vermomde en op zijn beurt, ondanks dat er nu twee grote gaten inzitten, tot waszak gepromoveerd is. Zo, denk ik: ze zijn erachter dat ik slechts een hulpeloze toerist ben; ik kan gaan.

De verrader begeleidt me naar de begane grond. Daar zit mijn originele bewaker te wachten. Hij krijgt mijn bezittingen in zijn beheer. Ik mag op een metalen bank in de schemerige hal plaatsnemen. Werknemers doorkruizen geregeld mijn gezichtsveld. Allerlei typen mensen. Mijn bewaker zit met mijn spullen op een andere bank. Zonder hem aan te zetten speelt hij met mijn laptop. Uiteindelijk legt hij hem op zijn kop naast zich neer. Een paar minuten krijgt het zijn rust, maar dan begint hij, verveeld als hij is, de laptop rondjes te laten draaien. Dé manier om krassen te veroorzaken en hem lelijk te maken. Eén minuut zie ik het knarsetandend aan. Dan leg ik mijn boek opzij, pak het woordenboekje dat ik in het vluchtelingenkamp nabij Aleppo heb gekocht uit mijn tas, loop op hem toe, pak de laptop af en druk hem het woordenboek in zijn hand. Ga daar maar mee spelen. Met stomheid geslagen kijkt hij me aan. Dit is hij niet gewend. Ik zet mijn laptop netjes op zijn pootjes een meter van hem vandaan en neem mijn stelling op mijn eigen plaats weer in. De bewaker begint in het woordenboek te bladeren. Missie geslaagd.

Na een lange tijd komt de verrader terug. Met hen loop ik naar de auto, maar zij lopen ervoorbij. Ik volg ze. Voor het grote gebouw houden we halt. Twee zwarte metalen deuren. In beide een klein zwart traliewerk, afgesloten met een zwart luikje. Eén daarvan gaat open. Een man kijkt ons vanachter de tralies inspecterend aan en neemt zijn besluit. Een angstig gevoel bekruipt mijn hart. Het detentiecentrum, de gevangenis. Veel mensen komen hier, eenmaal binnen, nooit meer uit. Het kan in ieder geval heel lang duren. Ook Nederlanders, die beweren onschuldig te zijn, een enkele keer. Zoals ik. I'm just a humble tourist. Wat doe ik hier? De deur gaat open. Wij naar binnen. Nog een metalen deur met tralies. Dan een tafel, waarachter een man met donker haar zit. Ook een snor. Voor hem ligt een registratieboek. Om hem heen staan drie andere mannen. Ook allemaal in burger. De mannen die mij binnenbrachten staan achter me. Rechts van me staat een deur open. Nog een keer worden al mijn gegevens genoteerd.

Na de registratieprocedure blijkt één man Engels te kunnen spreken. Na zes en een half uur heb ik dan toch een vertaler. "Mag ik mijn ambassade bellen?" vraag ik. "Je ambassade is gebeld" zegt hij. Dat was al eerder beweerd. Al voordat we naar de 'ambassade' toegingen door de derde chef, de enige zonder snor. Hij beweerde zelfs dat iemand van de ambassade zou komen. Allemaal leugens om me zoet te houden, natuurlijk.
"Waarom ben ik hier?" vraag ik tussen alle mannen in aan mijn vertaler.
Hij ziet er vriendelijk uit. Net uit de universiteitsbanken gerold, schat ik. En nu al op het verkeerde pad. "For security reasons" verklaart hij. Daar word ik niet wijzer van.

De plastic tas wordt leeggekiept. Mijn SD-kaarten, SIM-kaarten, camera, PDA en andere digitale rommel vormen een aardige berg naast het grote boek. Mijn paspoort en wat Syrisch, Turks, Servisch en verlopen Hongaars geld ligt ernaast. De cipier pakt een blanco vel papier. Met twee mannen, onder toeziend oog van zes anderen, nemen we alles door. De kaartjes worden met plakband bij elkaar geplakt. Ook mijn MP3-speler wordt zo bewerkt, opdat het snoertje bij elkaar gebundeld blijft. De cipier stopt alles in een doos. Mijn grote tas moet ook open en overhoop. Met enig genoegen gooi ik mijn vuile ondergoed, de pot olijven en de aangesneden Bulgaarse salami speels temidden van de mannen op het bureau. Analyse this.

Zodra alles puntsgewijs op het blad genoteerd staat wordt me gevraagd mijn vingerafdruk eronder te zetten. Dan wordt op de deuropening rechts van mij gewezen. Ik vraag of ik mijn boek mag meenemen. Verveling leidt tot peinzen. Op dit moment kan ik dat niet gebruiken. Het mag niet. "Later" belooft de vertaler. Ik geloof hem niet. Behalve de hamburger, zijn alle beloften leugens gebleken. Mijn bril heb ik ook in moeten leveren, maar met behulp van mijn vertaler weet ik die terug te winnen. Ik stap de aansluitende ruimte binnen. Daar staat een man in een blauw overall-achtig gevangenistenue tegenover een man in burger. De man heeft een gevulde stoffen zak voor zijn gezicht, met een elastieken band zo voor zijn gezicht gebonden, dat hij onmogelijk iets kan zien. Hij staat voor zich uit te praten, tegen de onzichtbare verhoorder. Zijn stem klinkt onderdanig, met een intonatie alsof hij voor de zoveelste keer poogt te verklaren dat hij slechts toevallig op tijdstip X zich bij Y bevond en dat hij helemáál niets te maken heeft met die kwade machten die Zijn regime tarten.

Het was niet de bedoeling dat ik dit te zien kreeg. Ik word terug geroepen en ga weer bij de mannen staan die zich over mijn zaak buigen, of er gewoon bijstaan omdat ze niets beters te doen hebben. Dan gaan één van de mannen en mijn vertaler me voor langs de man van wie het zicht ontnomen is. De hal daarachter is vrij ruim en vooral hoog. Over drie lange lijnen hangen tientallen blauwe pakken. Er moeten hier veel mensen opgesloten zitten. Een ruimte verder staan twee tafels en vier stoelen. De man neemt aan één van de tafels plaats, legt een leeg blad voor zich neer en neemt zijn pen in de hand. De vertaler gaat tussen hem en mij in zitten. Na zeven uur word ik voor het eerst degelijk in een taal die ik begrijp verhoord. Ik stel nog maals de vraag waarom ik hier zit. Ik blijk te zijn gevonden bij een militaire school en word ervan verdacht daar foto's te hebben gemaakt. Redelijk belachelijk, want in de uren dat ze mijn camera doorgelicht hebben kunnen ze behalve dat filmpje met die poort geen foto's van militaire objecten hebben gevonden. Uitgebreid vraagt hij me wat ik precies in Syrië doe, waar ik ben geweest, bij wie ik heb verbleven, waar ik naartoe ga en vooral wat ik deed tot op het moment dat ik opgepakt werd. Ik vertel alles zo eerlijk mogelijk. Alleen over de identiteit van de couchsurfers, die mij bij zich hebben laten logeren, laat ik niet alles los. Salah heeft al problemen met de geheime dienst. En Syriërs zijn ongetwijfeld veel minder onschendbaar dan westerlingen als ik.
"Mijn gastheer in Damascus heet Salah" vertel ik.
"Wat is zijn achternaam?"
"Ik ken zijn achternaam niet. We hebben elkaar op internet ontmoet. Daar gebruiken we geen achternamen." Ik leg hem uit hoe couchsurfing werkt. Dat dit wereldwijd is en overal perfect werkt. Dat de deelnemers slechts gastvrij zijn. Hij is niet onredelijk.
"En wat voor werk doet hij?"
"Hij is kok" zeg ik. "In een restaurant" Vandaag is zijn laatste dag als kok, bedenk ik me. Hij gaat zo naar Tartus, om te achterhalen waarom de geheime politie achter hem aan zit.
"Waar werkt hij?"
"Ergens in Damascus. Geen idee." Damascus is een stad met zeven miljoen inwoners.
Drie mannen in blauwe pakken lopen achter elkaar aan voor ons langs. De middelste is kreupel.
"Waar woont hij?"
"Oei, geen idee hoe het heet." Dat is waar, al had ik natuurlijk over Irakeze vluchtelingen kunnen beginnen.
"Je bent er drie dagen geweest?"
"Ja, maar als ik naar huis kwam belde ik hem op en dan kwam hij me ophalen. Hij stopte ons in het juiste busje en zorgde ervoor dat we op het juiste punt uitstapten." Ook dit is grotendeels waar. Hij gelooft me.
Vanuit de kamer naast ons klinkt een schreeuwend verhoor. In gedachten zie ik de drie mannen naast elkaar opgesteld staan. Ze worden aan de tand gevoeld. Ik ben blij met mijn Engelse vertaler. In het Arabisch worden de vragen minder vriendelijk gesteld.

Terwijl ik twee andere blauwe mannen met mijn twee tassen zie langslopen gaat de vertaler verder. "Hoe ben je bij de politie gekomen?"
Ik vertel hem over de man die beloofde me naar Herjillah te brengen.
"Maar hoe ben je dan bij die militaire school terecht gekomen?"
"Welke militaire school?" Het kan best waar zijn, dat ik me bij iets militairs bevond. Die dingen zitten overal.
"Daar, waar je opgepakt werd."
"Oh, ik was daar maar twee minuten en heb daar met buschauffeurs staan praten. Een man op een motor heeft me naar die busjes gebracht."
"Heb je daar iets militairs gezien?"
"Nee." De drie mannen lopen terug alsof er niets gebeurt is. Dagelijkse routine?
"Dus je was geen foto's van de militaire school aan het maken? Wat is je laatste foto?"
"Mijn laatste foto..." Ik denk even na. "Van 'Happy world'"
"Waarvan?"
"Van het pretpark aan de snelweg van Damascus naar het vliegveld: 'Happy world'"
"Oké, we gaan terug naar de anderen om even in je camera te kijken."

De mannen hebben zich in een kantoortje verzameld. De cipier zit achter een bureau. Nadat de man, die mijn verhaal opgeschreven heeft, dit aan de cipier verteld heeft, loopt deze naar een metalen kastje. Hij pakt een sleutelbos uit zijn zak en opent mijn laatje. De camera komt eruit en wordt aan de vertaler gegeven, die hem aan mij overhandigt. Ik zet hem aan en laat de laatste beeltenis zien. De circustent van 'Happy world'.

Gedurende een half uur wordt er nog het nodige getelefoneerd. De vertaler drukt me op het hart bij militaire instanties weg te blijven. Dat deed ik al, zoveel als praktisch mogelijk is in deze wildgroei. Verder vraagt hij me hier niet over te vertellen, als ik weer in eigen land ben, omdat dit niet het echte Syrië zou zijn. Het beeld dat mensen van Syrië hebben mag niet vervuild raken. Het telefoneren is afgerond. Een nog hogere instantie heeft ingestemd met mijn vrijlating. Het laatje wordt geopend. De cipier zet de doos met spullen op het bureau. De lijst doornemend geven ze me al mijn spullen terug, waarbij ze me onder druk zetten om alles snel in te pakken. Acht uur hebben ze me onterecht mijn vrijheid ontnomen, maar nu ze op mij zitten te wachten krijgen ze plotseling haast. Val dood. Rustig pak ik mijn spullen in. Mijn telefoon is even zoek. De vertaler blijkt hem in zijn zak te hebben gestoken. Hij heeft dezelfde, laat hij even later zien. De bezittingenlijst moet nog worden gesierd met een tweede vingerafdruk. Vervolgens krijg ik nog een paar keer 'welcome in Syria' toegewenst en dan brengt de man, die mijn verhaal noteerde, me de deur uit, de poort door, op straat. Om half twaalf 's nachts sta ik weer in vrijheid in het centrum van Damascus. Niet de beste locatie om met een backpack rond te lopen. En voor een militaire basis...

Ik steek over. Loop tweehonderd meter voor er aan mijn kant ook een militaire basis staat. Steek nog eens over. Vijftig meter verder verschijnt er aan mijn kant nog een militaire basis. Ik besluit een bus aan te houden. Gewoon de eerste, als een loterij, en zien waar je uitkomt. Mijn favoriete manier van bussen pakken. Op het eerste gezicht leek het een goede keuze: het busstation. Ik besluit te kijken of er een bus is die me naar Jordanië kan brengen. Hier wil ik zo snel mogelijk weg. Het blijkt het verkeerde busstation. Met twee andere busjes kom ik bij de juiste terecht. Daar komt direct een taxichauffeur op me af. Voor acht euro wil hij me naar Amman brengen, maar het blijkt maar twee uur rijden te zijn. Dan zou ik om drie uur 's ochtends in het centrum van Amman staan, nog steeds zonder een slaapplaats. Zo verplaats ik mijn probleem alleen maar.

Ik nuttig een falafel wrap en loop een stuk langs de weg. Het blijkt de verkeerde kant op te zijn. Naast de weg zit ik op mijn tas neer. Vanuit het truckerstheehuis, dat naast me staat, komt een man naar buiten. We groeten, hij vraagt waar ik slaap, ik zeg dat ik een tent heb, hij nodigt me uit. Het echte Syrië. Onaangetast. Tussen een paar vrachtwagenchauffeurs begint de bezinking.

Een leven lang vluchteling

2010-05-04T18:36:00.008+02:00

Met een bestelbus kom ik in Haleb aan. Machmoet heb ik al over mijn komst ingelicht. Hij heeft beloofd hard door te werken, zodat hij eerder klaar is. Dan zal hij me bellen om te horen waar hij me op kan halen. De chauffeur van het busje probeert me ervan te overtuigen om met hem mee te gaan, maar zijn dorp is 90 kilometer verderop. Ik sla zijn uitnodiging af en ga naar het centrum. Eerst lopend. Al gauw beland ik in een buitenwijk waar ik met mijn grote backpack liever niet ben. Ogen van omstanders voel ik in mijn rug, zij het velen gesluierd. Het is er een rotzooi. Een jongen met brandwonden in zijn gezicht en over de rest van zijn lichaam loopt deels verbonden met twee jongens over straat langs mij heen. Later op de dag kruizen ook enkele gehandicapten mijn pad. In Mali zouden ze allemaal bedelaars zijn. In Syrië niet. Na enkele uren door het centrum te hebben gelopen heb ik er slechts twee gezien.

Met een stadsbus beland ik in het centrum. Ik probeer een theehuis te vinden, waar ik onopvallend in een hoek kan zitten schrijven, tot Machmoet zijn werkdag erop zit. Dat blijkt lastig. Ik zit verstrikt in het auto-onderdelendistrict van de stad. Een 26-jarige man spreekt me in het Engels aan. Hij is op weg om een vliegticket naar België te regelen. Voor zijn bedrijf wil hij daar auto-onderdelen inkopen. Het visum heeft hij al in zijn zak, vertelt hij. Daar heeft hij veel voor moeten doen. Een vriend van hem, die in België zit, stuurde hem een uitnodiging. Een vrouw heeft hij nog niet en zijn bedrijf is in Dubai geregistreerd, maar daar is hij vanwege de crisis vandaan vertrokken. Om toestemming te krijgen om Europa te bezoeken heeft hij moeten falsificeren dat hij in Syrië getrouwd is en dat hij lokaal een bedrijf heeft. Dit is nodig omdat de Europese Unie ervan verzekerd wil zijn dat de reiziger voldoende redenen heeft om vrijwillig naar zijn land terug te keren. De man laat me achter bij een internetcafe. Niet wat ik zocht, maar het voldoet.

Na een paar uur haalt Machmoet me op. Met de taxi rijden we naar zijn huis. Daar laat ik mijn grote tas achter. Voor we de citadel bezoeken, introduceert Machmoet me tot de falafel. Een verrijking. Vooral lekker in combinatie met ayran (verdunde yoghurt). De taxi brengt ons naar het fort. Machmoet vertelt dat ze de diepe gracht, die eromheen ligt, met water hadden willen vullen, maar bij de werkzaamheden kwamen ze resten van Aleppo 2.0 tegen, welke ze nu aan het herontdekken zijn. Twee grote aardbevingen hebben de oudste nog levende stad ter wereld gedurende de afgelopen 5000 jaar geteisterd. Daarom wordt algemeen aangenomen dat onder het huidige Aleppo twee oudere steden begraven liggen.
Bij het binnengaan herkent Machmoet de drie jongeren die voor ons lopen. Het zijn couchsurfers die hem over internet gevraagd hadden of ze bij hem konden overnachten, maar ze hadden op zijn instemming niet meer gereageerd. Nadat we een rondje gelopen en van het uitzicht over de miljoenenstad genoten hebben spreekt Machmoet ze buiten het fort aan. Ze bleken de dag ervoor pas later in de avond het land binnengekomen te zijn. Vijf uur waren ze opgehouden aan de grens bij Kilis. Die had ik per toeval niet genomen. Ze hadden het te laat gevonden om Machmoet nog te bellen en een hotel opgezocht. Nu we ze toch tegengekomen zijn nodigt hij ze uit alsnog te komen. Daarvoor moeten ze eerst even bij het hotel langs.

Bij de soek van Aleppo laat Machmoet me met de Fransen achter. Julia, Claire en Greg studeren een jaar lang in Istanboel. Nu ze een korte pauze hebben zijn ze naar Gaziantep gevlogen en vanaf daar naar Syrië gereden. Een half uur wandelen we door een van de grootste overdekte markten ter wereld. Een aaneensluiting van tien kilometer winkeltjes en kraampjes. Ik herken de geweven gewaden uit het Oezbeekse Buchara, één van mijn favoriete steden. Verder zijn vooral de nissen met licht-schitterende jurken, stalletjes met bakken vol kruiden en winkels met schappen vol Aleppijnse zeep vertegenwoordigd. Claire vertelt dat ze eerder die dag in de zeepfabriek zelf geweest waren. Dat was zeer indrukwekkend.

In een theehuis, waar ook de meiden welkom zijn, drinken we thee. De Fransen vertellen dat in gelijksoortige gelegenheden in Turkije de helft van de bevolking vaak buitengesloten wordt. Misschien terecht. Met name Julia laat van vele voorbijwandelende mannen de gedachten afdwalen.

Het hotel kan voor deze nacht niet geannuleerd worden, dus de volgende avond pas zullen de Fransen naar Machmoet verhuizen. We maken nog een avondwandeling naar een van de grote moskeeën van de stad en eten in een restaurant toshka met salade. Vervolgens vervelen we een verkoper door kleine hoeveelheden van verschillende soorten Syrian delight te kopen, welke we onder het genot van een kaartspelletje in het hotel opeten. In één zit roos verwerkt. Daardoor doet hij ons teveel aan zeep denken om hem lekker te kunnen vinden.

Machmoet haalt me met de taxi op van het Sheraton, wat in de buurt zit van het hotel waar de Fransen verblijven. Thuis gaat de televisie op Al Jazeera. Voetbal. Zo kom ik erachter dat er weereens om de UEFA-cup gestreden wordt. Na een uur lang een overwegend groen beeld te hebben gezien leveren drie heren in het Arabisch commentaar op hoe de Europese spelers speelden en ventileren ze hun verwachtingen over hoe de Europese clubs het verder zullen gaan doen. De wereld kijkt naar Europa.

Vervolgens laat ik Machmoet foto's zien van de 'dode steden' die ik een dag eerder bezocht heb. Hij, zijn leven doorbrengend op nog geen 100 kilometer afstand van deze 700 monumentale dorpen, had van hun bestaan nog nooit gehoord.

Machmoet had geometrie willen studeren, maar zijn familie drong aan op de apothekersstudie. In Syrië wordt aan de hand van je middelbare school examencijfer bepaald voor welke studie je in aanmerking komt. Voor geneeskunde ligt de lat het hoogst. Dat verklaart waarom een enkeling me ontzagvol aankeek toen ik beweerde dat te studeren. Na geneeskunde komt de apothekersstudie en vervolgens de studie tot engineer. Financieel is de studie tot apotheker de gunstigste optie, want als je dat papiertje eenmaal hebt kun je de rest van je leven thuis met je handen in je zakken zittend geld verdienen. Machmoet heeft het diploma succesvol behaald. Dat geeft hem het recht om een apotheek te openen, maar daar heeft hij helemaal geen behoefte aan. In plaats van zelf een apotheek te openen, verhuurt hij zijn recht aan iemand anders, die wel graag een apotheek wil hebben, maar hier het recht niet toe heeft.
"Ergens in Aleppo" zo vertelt hij "is een apotheek waarbij mijn naam op de gevel staat. De persoon die daar de 'apotheker' is betaalt mij iedere maand geld voor het recht dat ik aan hem uitleen."

Daarnaast werkt hij in een nieuw IT bedrijf. Samen met 'zijn' apotheek levert dit hem 2000$ per maand op; voor Syrische standaarden een buitensporig hoog bedrag. "Maar mijn doel is om 5000$ te gaan verdienen" vervolgt hij. "En dat is met dit bedrijf te doen; er zijn enorm veel mogelijkheden. Momenteel leggen we ons toe op het digitaliseren van de gezondheidszorg. Nu zal iedereen die je als patient binnen het ziekenhuis te spreken krijgt je geboortedatum en je andere gegevens opschrijven. Wij gaan ervoor zorgen dat dit soort handelingen maar een keer hoeven te gebeuren. Over vijf jaar willen we ons op de digitalisering binnen de overheid gaan richten."

Even later probeer ik Google Maps te openen, om nogmaals te bekijken waar het Palestijnse vluchtelingenkamp, dat ik morgen hoop te bezoeken, zich bevindt. Ik zoom in op Syrië, maar verder dan de naam van het land, dat op het scherm van de laptop van Machmoet dan een paar vierkante centimeter groot is, kom ik niet.
"Is Google Maps geblokt in Syrië?" vraag ik Machmoet. Inderdaad.
"GPS is hier ook illegaal" vertelt hij. Nu bedenk ik me dat ik nog niemand met dergelijke apparatuur had zien rondlopen.
"Maar waarom dan?" vraag ik.
"Tsjah, dat weten we niet. Veel dingen zijn in de ban zonder dat ons duidelijk is waarom. Facebook en Google Earth ook. Maar toch gebruiken we ze allemaal. Daarvoor stellen we een proxy in, waardoor het lijkt alsof je vanuit een ander land verbinding met het internet maakt. Misschien is het je opgevallen dat op couchsurfing de laatste login van Syriërs vaak in Thailand of Saoedi-Arabie is?"
Het was me inderdaad opgevallen dat verdacht veel mensen zich in Riyaad, een stad in Saoedi-Arabie, ophielden. Ik ging ervanuit dat daar meer geld te verdienen viel en dat ze dus werkelijk daar zaten. Voor mij was dat een reden om niet te vragen of ik bij hen kon overnachten. Nu weet ik beter.

De volgende dag, een Islamitische zondag, is het tijd om aan het werk te gaan. Na duizenden kilometers en een paar dagen toerisme bezoek ik voor het eerst in mijn leven een vluchtelingenkamp. Het zal niet de laatste zijn, dit leven, en ook zeker niet de indrukwekkendste. Een instapmodel, zou ik willen zeggen. Neirab. Een kleine 19.000 mensen schijnen daar te wonen.

Machmoet regelt dat de taxi me naar de microbusstandplaats zal brengen. Daarvandaan rijdt een bus naar Neirab. Machmoet belooft me dat het taxi-ritje minder dan 50 Syrische lira zal kosten. De meter staat op zeventig wanneer we aankomen. Helaas heb ik alleen maar een briefje van 500 lira bij me, waardoor de taxichauffeur me gemakkelijk afzet en me 120 laat betalen.

Microbussen zijn wel betrouwbaar. Voor 10 lira rij ik Aleppo uit. Dan rijden we een stuk over het platteland, vergezeld door open busjes waarin hele families zitten, tot we onder een poort door rijden met een Syrische en een Palestijnse vlag erboven. Binnen zijn meer Palestijnse vlaggen op muren geschilderd. Het ziet er duidelijk anders uit dan Aleppo zelf. 'Wat doe ik hier' vraag ik me af. Ik besluit nog even in de bus te blijven zitten, zodat ik het kamp vanaf de buitenkant te voet kan bereiken, in plaats van in het centrum uit te stappen. Dan kan ik het wat beter overzien.

Waar de laatste familie, die met de microbus meereed, uitstapt volg ik hun voorbeeld. Ik wandel terug naar waar ik vandaan kwam, tot ik aan de rand van het kamp een zijstraat insla. Voor het laatste huis zitten twee mannen thee te drinken. Ze nodigen me uit om bij ze plaats te nemen en schenken me een glaasje thee in. Ik probeer wat met ze te praten. Nazier en Tézier werken beiden in een fabriek waar gewapend beton gemaakt wordt. Tézier was daarvoor leraar. Terwijl ze me aan enkele schoolkinderen en andere langswandelende mensen voorstellen oefen ik met hen mijn Arabisch. Als Tézier op huis aan gaat om een maaltijd te nuttigen, stelt Nazier voor binnen te gaan zitten. Nadat ik op de bank plaats heb genomen zie ik dat het binnen veel krapper is dan ik buiten vermoedde. Na een half uur komen zijn zoon, dochter en haar zoontje thuis. Ze zijn drie dagen in de hoofdstad Damascus verbleven. Nazier begroet zijn kleinzoon en geeft hem even aan mij, maar hij vindt het niet fijn om door mij vastgehouden te worden. Gauw geef ik hem aan Nazier terug.

Nazier regelt dat zijn zoon met een paar van zijn vrienden mij door de wijk rondleidt. Als we buiten lopen bellen ze een Engels sprekende vriend op. Zodra we bij het grote huis van zijn oom aankomen nodigt hij ons binnen uit. De andere jongens blijven nog eventjes voor ze het voor gezien houden. In de hoek zitten drie van Khalil's tantes op kussens op de grond thee te drinken. Geregeld lijken ze om me te lachen. Een van hen vertelt over haar zoons, die in Zweden en Rusland wonen. Ze zetten me een heerlijke maaltijd voor: het rijstgerecht Kebze, met een salade van komkommer, tomaat en mint. Even later zet één van de tantes nog aubergines, gevuld met rijstmengsel erbij. In combinatie met het rode sausje is dat mijn favoriet.

Khalil zijn oom vertelt me over zijn vlucht uit Palestina. "In 1948, terwijl de Engelsen het protectoraat lieten voor wat het was, besloten de Israëliërs hun grondgebied uit te breiden. Mijn vader bracht mij en mijn familie naar de Libanese grens. Daarna ging hij terug om zijn land tegen de invallers te verdedigen. Hij sneuvelde." Na enige tijd belandde hij hier in de barakken die de geallieerden naast het vliegveld hadden achtergelaten. Hij woont er nog altijd. Tijdens de vlucht was hij vier jaar oud geweest; nu is hij één van de ouderen van het kamp. Hij vertelt over de slechte naam die de Palestijnen internationaal hebben en dat dat volgens hem komt door de goed georganiseerde propaganda van Israël in het westen. "De laatste tijd is het wel iets beter geworden" zo heeft hij het idee.

"Sorry voor de saaie verhalen van mijn oom" verontschuldigt Khalil zich als we de straat op lopen. Tijdens de rondleiding die hij me geeft wordt me duidelijk dat de United Nations hier al decennialang een belangrijke rol spelen. Ze hebben begin jaren vijftig een organisatie op touw gezet die zich bij uitstek om de Palestijnse vluchtelingen in het Midden-Oosten bekommert; de UNRWA, een onnavolgbare afkorting. We maken een wandeling langs twee UNRWA scholen, een UNRWA gezondheidscentrum en verschillende huizen die door de UNRWA vervangen worden, omdat ze te slecht werden bevonden om nog in te kunnen wonen. Daarvoor zijn 300 gezinnen enkele jaren geleden naar een nieuw kamp in de buurt verhuist.

Khalil vertelt dat de scholen die door de UNRWA georganiseerd worden een stuk beter zijn dan de scholen die door de regering zelf gefinancierd worden. Ze leveren tien jaar lang gratis onderwijs aan geregistreerde vluchtelingen. Khalil is na deze school doorgestroomd naar een Syrische middelbare school. Daarna is hij Engels gaan studeren, waar hij naar eigen zeggen nu tot de tien beste studenten behoort. Ik had gelezen dat de vluchtelingen in Syrië dezelfde rechten als Syriërs hebben, behalve dat ze niet als Syrisch burger worden beschouwd. Daarom vraag ik Khalil hoe het zit met het stemrecht. Hij vertelt dat de Palestijnse vluchtelingen in Syrië met bepaalde verkiezingen mee mogen doen, maar met de belangrijkere, waarin de president zelf wordt herkozen, niet. Aan referenda mogen ze vaak wel meedoen, meldt hij. "Onze president, is overigens een geweldig man" voegt hij er ongevraagd aan toe. "We kunnen ons geen betere president wensen." Dat mag ik alleen maar beamen.
"Ik ben blij dat te horen" zeg ik dan ook.

De sfeer die door de straten waart is plezierig. Overal spelen voetballende kinderen. De winkeltjes in het centrum zorgen voor de nodige levendigheid en Neirab heeft zelfs zijn eigen wandelgebied. Over het spoor wandelen we naar wat het park van het kamp lijkt te zijn. De gecultiveerde velden waar vele families, koppels en vriendengroepen vertoeven om de relatieve rust op te zoeken. Het is een mooie avond. Het is gezellig. Iedereen kent elkaar. Vrijwel allemaal zijn ze al hun hele leven vluchteling, verlangend naar een land dat ze slechts kennen van horen zeggen. Verlangend naar een utopie misschien.

In één van de straten van het centrum van Neirab zien we een mooie oude Amerikaanse auto staan. Europeanen hadden hem laatst voor veel geld van de eigenaar willen kopen, zo vertelt Khalil. Maar de eigenaar had geen afstand van zijn lieveling kunnen doen, al had het barrel altijd wel iets dat gerepareerd moest worden.

Op veel plaatsen hangen posters met foto's om de mannen te eren die in de strijd tegen de overheersing ten onder zijn gegaan. Door de stad heen zijn ook doeken gespannen met teksten van de Hamas en de 'Palestine Liberation Organization' met teksten die Khalil vertaalt als: 'de zon van de vrijheid rijst vanuit de wapens van de weerstand' en 'de keuze van weerstand en gewapend vechten is de weg om de balans van de kracht tegen de bezetting te veranderen'. Bijzonder. Vooral het contrast verrast me. De mensen die ik in het kamp tegenkom zijn minstens zo vriendelijk als alle 'Syrische' en Turkse mensen die me de afgelopen dagen opgevangen hebben. Deze hartelijkheid staat in groot contrast met de hatelijkheid die de entourage van hun woonplaats propageert.

Nadat we ook langs de muurschilderingen, waarin de ontstaansgeschiedenis van het Palestijnse vluchtelingenprobleem weergegeven wordt, zijn gewandeld, zet Khalil me in de microbus naar Aleppo. Daar neem ik de bus naar de universiteit, waar ik een man en een vrouw de weg naar Machmoet zijn wijk vraag. De man loopt met me mee om me via een kortere weg over het universitair ziekenhuisterrein te leiden. Hij blijkt dokter te zijn, waardoor ik kans zie om een rondleiding in het universitaire ziekenhuis los te peuteren. Helaas had ik daar in de twee dagen daarna geen tijd voor, maar misschien dat het er op de terugweg, wanneer ik Noord-Syrië weer aandoe, nog van komt.

Fantastisch Syrië

2010-04-30T12:19:00.014+02:00

Stel: als vroom Christen loop je om half tien 's avonds vanaf je huis door de prins Bernardlaan om in de kerk om de hoek de late mis bij te wonen. Een ongeschoren knaap met een Zuid-Amerikaans voorkomen benadert je vanuit de duisternis en zegt, eenmaal dichterbij gekomen "koedinabond". Natuurlijk zeg je goedenavond terug, maar nu begint de vreemdeling nog meer moeilijk te plaatsen klanken uit te stoten en heeft het over de 'Gaanse Zans'. Je herkent een Spaansachtige intonatie. Helaas ben je het Spaans niet machtig. Maar je zoon wel, dus je wenkt de buitenlander met je mee en roept je zoon uit je huis, twintig meter verderop. Deze komt naar buiten en vraagt de Zuid-Amerikaan wat hij nodig heeft. Graag wil hij weten waar de Zaanse Schans is. Maar dat is pas voor morgen. Nu zoekt hij een plaats voor de nacht. De zoon nodigt de vreemdeling uit om in de woonkamer plaats te nemen en meldt spoedig, na de avondmis, terug te komen. Terwijl je met je zoon verlaat de kerk betreedt wordt voor de gast de thee al verzorgt en de maaltijd bereidt. Eenmaal teruggekeerd richten jullie je aandacht de hele avond op de jongen, die gewoon een groetende voorbijganger had kunnen zijn, en zodra jullie aan nachtrust toe zijn maakt de zoon, zonder het ook maar besproken te hebben, een bed voor de gast op en laat hem met zijn laptop en onbeperkt prepaid internet in de woonkamer achter.
Realistisch in Nederland?

Welkom in Syrië. Welkom in de ‘as van het kwaad’.

Onder het gezang van drie imams wandel ik door de donkere straten van Muhanbil. De eerste man die ik tegenkom onderbreekt voor mij zijn gang naar de moskee. Ik spreek hem aan met 'goedenavond', voeg er 'uit Holland' aan toe en noem vragend 'Serjilla?' Zonder twijfel loopt hij met mij terug naar het huis waar hij vandaan kwam, twintig meter verderop. Daar roept hij zijn zoon erbij, die Engels spreekt.
"Wat wil je?" vraagt Amzjed.
“Naar Serjilla” antwoord ik. “Morgen” voeg ik er gauw aan toe. “Nu zoek ik een plaats om de nacht door te brengen.”
“Ik plaats je nu even in het huis van mijn vader” zegt hij kordaat. “Dan kom ik over tien minuten, na het gebed, bij je terug.” Bijzonder is de vanzelfsprekendheid waarmee hij me onder zijn hoede neemt. Natuurlijk kan ik bij de eerste de beste persoon met wie ik contact leg terecht.

Terwijl Amzjed en zijn vader Hassan hun religie eer betonen schenkt een neef, die bij hen verblijft en ook Hassan heet, thee voor me in. Ik pak mijn Arabische leerboek erbij en begin tot Amzjed terugkomt, tegen hem te brabbelen. Amzjed is schipper en vaart op contract. Dit betekent dat hij iedere zes maanden opnieuw naar werk op zoek moet.

De verwachting dat ik dokter word lekt uit. Vader Hassan loopt de kamer uit en komt terug met verschillende planten. Geneeskrachtig, laat Amzjed weten.
“Deze normaliseert de hartslag. Zowel als hij te laag is als wanneer hij te hoog is.” Na iedere maaltijd een stukje stam van de tweede is ideaal voor mensen die zichzelf te dik vinden. Na dit een maand gedaan te hebben zal de gebruiker een stuk slanker zijn, verzekert hij. “Maar ik raad je af om deze te gebruiken; hij laat je veel naar het toilet rennen.” De derde breekt calciumfosfaat af en is daarmee hét antwoord op nierstenen. De laatste verhoogd de werking van een handvol hormonen en heeft dan ook vele toepassingen. De keuze valt op de eerste, hazemboel genaamd, die uit trossen gele bloemen bestaat. De thee die we ervan zette is lichtgeel gekleurd. Het uiterlijk van de plant komt me bekend voor.

Vader Hassan is leraar. Hij geeft scheikunde, biologie en geologie aan klassen van vijftig leerlingen van 14 tot 19 jaar in de school een halve kilometer verderop. Nadat hij me vertelde dat zijn leraar nog in Amsterdam gestudeerd heeft, jaren geleden, verlaat hij nogmaals het gastenverblijf en komt terug met enkele tarwehalmen. Terwijl Amzjed vertelt dat er een ‘griep’-plaag heerst haalt vader Hassan zijn microscoop erbij. Met het flinterdunne afdekglaasje schraapt hij wat van een stengel op een steunglaasje. Na het schraapsel met het afdekglaasje afgedekt te hebben zoekt hij een ‘griep’-beestje op. Ook ik krijg een kans dit wezen te aanschouwen. Hij is gevormd als een bolletje met een aantal sprieten eraan. Als iedereen zijn interesse getoond heeft richt hij het oculair op een spriet van een tarwekorrel. Daarop is in een kleinere vergroting een bolletje te zien. Ook dat is de ‘griep’.
“Dit graan was bedoelt voor de export” vertelt Amzjed. “Nu is het dood. Dat is een groot probleem voor Syrië.”

Amzjed zoekt voor mij op internet een kaart van de regio, maar het internet is nostalgisch traag. De download snelheid is 4 kilobyte per seconde. Dat werkt niet. Bovendien is het onnodig, maar dat wil Amzjed niet van me aannemen. Vader Hassan heeft namelijk al met veel precisie een kaart voor me uitgetekend. Daarop heeft hij een tiental plaatsen genoteerd die de moeite waard zijn om te bezoeken.

Wanneer Amzjed, zijn vader, zijn neef en de andere aanwezigen naar bed gaan word ik met Amzjed zijn laptop achtergelaten. "Gebruik zoveel internet als je wilt" laat hij nog weten. "Dit prepaid kaartje is nog 12 uur geldig."

De volgende morgen brengt Amzjed me, na een heerlijk traditioneel ontbijt, tot bij een thee en koffie kraampje bij de ingang van Muhanbil. Zelf is hij onderweg naar de kuststad Tartus om bij de haven te vragen of er werk voor hem is.
"Om acht uur ben ik terug" belooft hij. "Je bent uiteraard welkom om bij ons terug te komen." Dat lokt me wel. Het is een gezellige en interessante familie.
"I might" laat ik weten. "It depends on what happens today."

Terwijl ik de weg oversteek remt een auto af om koffie te halen. Vanuit het open raam zegt de man op de passagiersstoel "how are you?" en zonder mijn antwoord af te wachten vervolgt hij al "welcome!" Als ze vijf seconden later bij het uitstappen zien hoe ik de eerste open bestelwagen probeer aan te houden wenken ze me al. Na thee te hebben gekocht brengen ze me naar een splitsing acht kilometer verderop. Daar begint de weg naar Bara, de grootste van de spookdorpen, waar er in het noordwesten van Syrië 700 van schijnen te zijn. Door mijn vluchtig bezoek aan het Turkse Capadocië heb ik nu mooi een dag de tijd om er enkelen te bezoeken. Met veel getoeter manen de mannen het tweede open bestelbusje dat langsrijdt tot stilstand en zorgen ervoor dat de bestuurder me op de juiste plaats afzet. De wagen is volgeladen met mooie planten; het zal een hovenier zijn. Bij de levende stad Bara, die aan een uiteinde van de immense hoeveelheid ruïnes van het klassieke Bara gebouwd is, slaan we een smalle weg in. Te midden van de oudheid laat de hovenier me achter. Machtig is het eerste wat in me opkomt. Waanzinnig ook. Een enorm gebied vol met stapels stenen, die in een ver verleden georganiseerd zijn geweest. Op veel plaatsen zijn de muren en bogen nog intact. Daartussenin liggen versgeploegde veldjes met olijfbomen in korte rijen. ‘Was dit veldje vroeger een woonkamer?’ gaat er door me heen. ‘Een binnenplaats misschien?’
Geen hek, nog paden belemmeren mij in mijn mogelijkheden. Gewoon vrijelijk rondstruinen naargelang mijn eigen ingevingen. In de verte zie ik een kleine piramide, bijzonder intact. Ik stel tot doel die te bereiken. Eenmaal bij de holle piramide aangekomen, die, zoals we dat van piramides gewend zijn, als graftombe diende, gun ik mezelf, onder het genot van de baklava van Serpil, een lesje Arabisch toe.

Plots begint het met vlagen te waaien. Ook de lucht wordt dreigend gekleurd. Ik loop naar de weg. Een motorrijder komt langs. Ik zwaai niet. Hij stopt. Achterop.

Op de kleine bochtige weg rijden we rustig. Op de hoofdweg niet meer. We halen andere motorrijders in en doorkruizen zo levendig Bara. Het geeft me het gevoel dat dít het échte leven is. Zo achterop de motor neem ik even deel aan hoe het er hier nou echt aan toe gaat, zo tussen gesluierde vrouwen, kinderen die karretjes meezeulen, onvoorspelbare collega motoren en dodelijke tegenliggers ontwijkend. Even geef je je over aan de man die je bestuurd, vertrouwende op iemand wiens taal je niet spreekt, wiens levensdoel je niet kent; gewoon meegaan met de stroom van het leven.

Zo racen we de stad uit. Zand waait in mijn ogen. Zou hij, brilloos zelfs, daar geen last van hebben? Onvoorstelbaar.

Ik besluit te proberen de twee en een halve kilometer, die zich tussen Serjilla en het kruispunt waar de man me achterlaat uitstrekken, lopend af te leggen. Kinderen zeggen "hello, how are you" en lopen door. Niets geen 'cava le bonbon', zoals ik dat in Mali gewend was, waarbij de kinderen de hand al ophielden om de beloning voor het 'cava'-zeggen te ontvangen. Oprechte vriendelijkheid. Het is even wennen. Even later vraagt een jongetje me of ik misschien trek heb. Ik heb al teveel en bedank.

Halverwege kom ik nog zo'n verloren dorpje tegen, die ik even doorkruis voor ik mijn weg vervolg. Dan Serjilla; wat getoeristiseerd, maar niets vergeleken met de gekte die ik twee dagen eerder in Capadocië beleefde. Tien mensen lopen van de ene informatieve tekst naar de andere. Zo spreek ik een Duitser en vier mensen uit Frankrijk. Allen zijn ze gepensioneerd, al loopt later ook een koppel langs, waarvan de vrouw een kind op de buik heeft. Bij het vierde informatieve bord komt een lokaal uitziende jongen naar me toe. Hij heeft donker krullend haar en draagt een mooi geweven vest. Zo goed en zo kwaad als het gaat maken we in zijn taal een praatje. Hij woont onderaan de heuvel, wijst hij, en hoedt schapen. Ook geiten, zie ik een kwartiertje later, als ik hem, nadat hij me na een oprechte groet verliet, bij een stapel stenen weer opzocht. Zijn collega, die op een eeuwenoude muur ligt, ziet er minder plattelands uit, zo in een t-shirt en met een pet op. Ik pak het brood van Salah en de olijven van Serpil erbij. De herders helpen me op mijn aandringen door de eerste hand olijven heen. Er blijft nog voor twee gezinnen over.
Honderd en tien schapen hebben ze. De herder met krullend haar schrijft het in mijn getallensysteem voor me uit: '10010' schapen. De jongen met pet verbetert hem. Daarbij hebben ze nog zeven geiten. Ik vraag ze naar het plaatsje Kafr Roma, de volgende in het rijtje van Hassan. Ze wijzen in de richting van een stad, even verder in het dal. Lopend ga ik op pad. Al gauw zit word ik gereden. Doordat ik niet goed oplet rij ik Kafr Roma voorbij en beland ik in de stad Ma'arrat An Nu Mar. Bij een mooie moskee in het centrum word ik afgezet, waar ik besluit mijn doel te verleggen naar Jeradeh, een andere noemenswaardige van de 700 dorpen. Al gauw spreken de winkeleigenaars me aan. Ik vraag één van hen hoe ik bij de snelweg kan komen. Een passerende man belooft me de goede richting te wijzen, maar eerst belanden we in de kelder van een theehuis. Daar is een biljartruimte ingericht, die me een beetje schimmig aandoet. Zoals overal in Syrië bestaat de verlichting uit TL-buizen; niet echt sfeervol. De spinnenwebben, het stof en de vergane meubels doen de rest. De twaalf jongens en mannen die er bij een televisie thee zitten te drinken maken het helemaal af.
Eén jongentje, veel te jong, lurkt schuldbewust mijn kant op kijkend aan een sigaret. Ik krijg een plaats op de bank toegewezen. Even absorbeer ik alle aandacht, maar al gauw word deze weer op een laptop gericht, waarop ze gezamenlijk 'Who wants to be a millionaire' spelen. Terwijl ik een glaasje gezoete thee aangeboden krijg heb ik in het Engels een standaard praatje met de man die me naar binnen geleid heeft. Dan komt er een vraag waar de jongens enige moeite mee hebben. De Engelssprekende man vraagt me of ik verstand van de Romeinen heb.
"Ik kan het proberen" antwoord ik.
"Oke, welke taal spraken de Romeinen? Grieks, Hebreeuws, Latijn of Romeins?"
Dat zou ik moeten weten: "Latin".
Het bleek het juiste antwoord.
"Zo, wat wil je nu doen? Nog een glaasje thee, een potje biljart of op naar de snelweg?"
"Ik wil graag weten wat de volgende vraag is" zeg ik lachend.
"Oeh, das een lastige voor je" voorspelt hij, en dan houdt hij een heel verhaal op over een of andere Arabische vertelling om dan te vragen hoe de dochter heette waar het in het verhaal om draaide.
"Okay, let's go" was wederom het juiste antwoord.

We liepen verder via de hoofdweg, tot we afsloegen en een hoger gelegen achterafstraatje indoken. Hij liep een kleine werkplaats binnen. Ik volgde hem. Daar zijn drie mannen aan het werk. Eén van hen zit op de grond schapenhuiden uit te leggen, om vervolgens met een mal grote stukken eruit te knippen. Waar hij een stukje huid tekort komt vult hij met de restjes van een ander schaap een stukje aan. Een ander zit achter een naaimachine en verwerkt de verknipte stukken huid tot een vest. De derde schenkt ons thee in.
"Doen jullie dat ook zo in Nederland?"
"Nee" zeg ik met zekerheid. Ik kan me niet herinneren in Nederland iemand in schapenleder te hebben zien rondlopen. Maar het zet me toch aan het denken. Wat doen wij eigenlijk met onze schapenhuiden? Exporteren misschien?

Na nog een glaasje thee wandelen we verder. De man laat me achter bij het busje, dat langs afslag Jeradeh zal rijden. Niet wat ik wilde, maar ik besluit er toch maar in te stappen. Zestien eurocent onkosten kan ik dragen. Alleen jammer dat ik weinig zie, vanuit zo'n klein busje. De ramen zitten te laag. Dan is voorin een auto toch prettiger.

Bij de splitsing, waar ik na een "welcome in Syria" netjes afgeleverd word, wandel ik voorbij het bord 'Ruins of Ruweiha and Jeradeh this way'. Dan maak ik een foto van het landschap. Een jongeman komt naar buiten en nodigt me uit voor een kopje thee. Binnen blijken ze met zijn drieën pauze te vieren van de bouwwerkzaamheden waar ze mee bezig zijn. De zonnebloempitten die me aangeboden worden kan ik gelukkig afslaan, maar in plaats daarvan moet ik het pakje koek toch echt aannemen. Laten zien dat ik al koekjes heb zet geen zoden aan de dijk. 'Dan eet je ze morgen maar op' zie ik de bouwvakker denken. Als ik aanstalten maak om mijn weg naar Jeradeh te vervolgen loopt de man die naast me zat al naar zijn motor, start hem en nodigt me uit om achterop te gaan zitten. Voor de tweede keer die dag lever ik me over aan de grillen van een motorrijder. Een paar kilometer voor Jeradeh rijden we door Ruweiha. Vanaf de motor raak ik al onder de indruk. Dat niet in de laatste plaats door de levende huisjes die tegen de ruïnes aan gebouwd zijn. Ik geef aan mijn weldoener door dat ik hier graag gedropt wil worden. Hij rijdt nog even de 'oprit' van het dorp op en laat me voor een intact tempeltje met een rij pilaren voor de gevel achter.
Een jong koppel stapt ook van een motor. Het meisje is, zoals dat hier volgens velen wenselijk is, van top tot teen in zwart gehuld. De jongen begeleidt haar in luchtige zomeroutfit. Als ze, na even uit het zicht geweest te zijn, een rudimentaire deuropening doorkomen en mij zien herschikt ze zenuwachtig haar gezichtsbedekking. Ik laat ze met rust en wandel verder tussen de resten door.

Verder van de geasfalteerde weg waarover ik aangekomen ben zie ik enige levendigheid. Van een afstand zie ik mensen met hun dagelijkse beslommeringen rondlopen. Ik besluit een bezoek aan hen te brengen. Immers dit is wat ik wilde zien; hoe mensen temidden van eeuwenoude ruïnes een leven hebben opgepakt. Eenmaal dichterbij word ik door twee meisjes van een jaar of vijftien ontdekt. Als ik vraag of ze misschien in één van de tenten wonen lachen ze me hartelijk uit. "Natuurlijk niet! De tenten zijn voor de schapen!" roepen ze schaterend. Zij wonen in het blauw en wit beschilderde huisje, dat ik al van verre had zien staan. Het steekt een beetje vreemd af tegen de achtergrond van de hoge ruïne, die Ruweiha markeert. Het geeft de indruk dat de mensen, die nu hier wonen, minder groots kúnnen bouwen dan men dat vroeger kon. Dat is natuurlijk niet persé waar. Deze mensen hebben zo'n paleis als hun huis voorgegaan is gewoon niet nodig, vermoed ik. En financieel zal het tij ook wat minder mee zitten. De meiden zijn benieuwd of ik wat te eten voor ze heb. Aan beiden geef ik een brok van de halve Frieze kruidrepenkoek die de reis van duizenden kilometers tot dan toe overleeft had. Dat lekt uit. Ook de tante en een hoogzwangere buurvrouw delen mee. De volgende keer dat ik Frieze kruidrepenkoek eet zal in Nederland zijn. Maar dat geeft niet; het is één van de best besteedde Frieze kruidrepenkoeken die ik in mijn bezit heb gehad. Wat fijn dat er eindelijk Syriërs waren die míj om eten vroegen, na alles wat ik al van hen en de mensen uit andere landen heb ontvangen.

Na hun wereld vanuit alle perspectieven in beeld op mijn geheugenkaartje op te hebben geslagen, wandel ik in de schemer terug naar het asfalt. Jeradeh laat ik voor wat het is. De zon zakt te snel. Een motorrijder komt langs en stopt naar aanleiding van mijn uitgestrekte arm. Ik vraag om de snelweg, om op die manier terug in Muhanbil te geraken, waar ik bij Amzjed en zijn vader en neef Hassan welkom ben. Bij de hoofdweg houden we halt. Daar weet hij me met moeite ervan te overtuigen dat ik in plaats van in het donker naar Muhanbil te liften beter met hem mee kan gaan. Daarmee gooi ik mezelf op dat twee al in het diepe, door niet de Engels en zelfs Russisch sprekende Amzjed opnieuw op te zoeken, maar naar een geheel Arabischsprekende familie te gaan. In Syrië zijn teveel mensen té gastvrij. Ze lijken bijna onderling te vechten om een gast in huis te krijgen.

Op de motor vervolgen we onze rit. Wat ik uit zijn Arabisch nog niet had begrepen was dat we eerst naar zijn werk zouden gaan en daarna pas naar zijn huis. Geeft niets. Hierdoor maak ik de eindeloze geboorte van een rioleringsslang mee. In een gebouw dat van buitenaf gezien ook een huis had kunnen zijn stond een installatie, waar aan de ene kant plastickorrels in een trechter worden gegooid, zodat er aan de andere kant één doorlopende slang uitschuift, welke door een tactische metalen constructie zichzelf tot een mooie twee meter brede bundel oprolt.

Nadat Hassan, de baas van dit bedrijf, heeft gezien dat alles nog naar wens verloopt en de nodige glaasjes thee weggewerkt zijn, rijden we via de weg waarlangs we gekomen zijn de snelweg overstekend door Jeradeh en voorbij Ruweiha, waar Hassan me een uurtje eerder opgepikt had. Gisteren had de lucht, die door het open raam de Caddilac binnenstroomde, nog aangenaam warm aangevoeld, maar nu, achterop de motor, is het gewoon koud. Helmen bestaan hier niet. We schieten door de Syrische nacht. Gevaarlijk? Hassan doet het iedere dag. Op de rechte stukken kijkt hij vaak achterom, om me, met één arm in de verte wijzend, in het Arabisch te vertellen wat voor belangwekkends zich daar bevindt. In de dorpskernen geeft Hassan extra gas om zich ervan te verzekeren dat we de honden, die, lustig blaffend, naar mijn benen grijpen, te snel af zijn. Het werkt; zonder kleerscheuren bereiken we Serji, het dorp van Hassan en zijn familie. Mijn angst dat daar, als we uiteindelijk toch een keer vaart moeten minderen om af te kunnen stappen, meer bloeddorstige honden op me zouden wachten bleek gelukkig onterecht. Na een korte melding bij zijn tien jaar oude oudste zoon Achmed rijden we door naar het huis van zijn broer.

Daar nemen we in de gastenkamer plaats. Eerst mompelt Hassan met veel knielen en opstaan zijn gebeden. Het gemompel wordt geregeld onderbroken door een uitroep van 'Allah akbar'. Gelijk na het gebed neemt hij een grote schaal aan van de dochter van zijn broer, die zelf buiten beeld blijft. De schaal was zo groot, dat hij alleen maar door de deuropening pastte als Hassan hem scheef hield. Met dunne losgescheurde stukjes brood pakken we kip en rijst uit een grote kom die op de schaal staat. Dit wisselen we af met yoghurt, dat we met hetzelfde brood opscheppen.

Na de maaltijd rijden we naar Hassan zijn eigen gezin. Achmed straalt, duidelijk opgetogen met het feit dat vader een gast meegebracht heeft. Hassan vertelt dat Achmed Engels leert, waarop zijn oudste zoon enthousiast ja schud. Uiteindelijk heeft hij geen woord Engels gesproken. Ook niet wanneer zijn vader, en later ook nog zijn oom, mij tevergeefs iets proberen uit te leggen en dan vervolgens verwachtingsvol de arme Achmed aankijken, die op zijn beurt geen woord uit kan brengen. Ach, ik geloof niet dat ik er, toen ik tien was, meer van bakte. Laat staan dat ik durfte. In het begin durft ook hij nauwelijks wat te vragen, tot ik vanuit mijn boek Arabische steekwoorden begin op te zeggen. Dan zegt hij me na met de uitspraak zoals het wel moet en legt in gebaren uit wat het woord betekent, alsof hij zich er niet van bewust is dat de woordenlijstjes die ik zo met hem doorwerk ook in het Engels vertaald staan. Wanneer we gaan slapen wordt een straalkachel op me gericht. Het extra deken heb ik dan ook niet nodig.

's Ochtends ontbijten we met hetzelfde brood, dezelfde yoghurt, een omelet en een bord met tomaat en komkommer. Bovendien kan het brood nu ook in olijfolie worden gedoopt, om daarmee vervolgens kruiden die op een ander bord liggen vast te plakken. Na het eten komt nog een zoontje erbij, en zelfs zijn vrouw, maar die vlucht weg als ik een familiefoto maak.

Met de motor rijden we naar een andere broer. Achter het huis is een man bezig uit stukken rots vierkante blokken te hakken, zodat ze daarmee het huis uit kunnen bouwen. Na twee glaasjes thee brengen de heren me met een open vrachtwagentje naar Ma'arrat An Nu Mar terug. De zoon van de broer en de stenenhakker houden achterop de wagen mijn tas vast. Eerst brengen ze me naar de busjes, dan toch naar de snelweg. Voor ze vertrekken rij ik al weg. Naar Aleppo.

Unleaded=good!

2010-04-25T23:39:00.006+02:00

Mijn volgende bestuurder heet Muhammad. Tijdens zijn werk voor de Turkse regering maakt hij wetten met betrekking tot verzekeringen. "Maar eigenlijk voeren we helemaal niets uit" bekent hij lachend.
"Koffie drinken toch wel?", stel ik vragend.
"Ja, dat wel ja. En ik heb nog een tweede baan. Een eigen bedrijfje, maar dat is illegaal vanwege mijn werk voor de regering. Daarom staat het op naam van mijn moeder. In China koop ik printerassecoires die ik in Turkije via internet weer verkoop." Als hij daarmee meer geld tot zijn beschikking heft gekregen wil hij hiermee de globale markt betreden. Hij is één keer buiten zijn land geweest. Volgens hem is Oost-Turkije hetzelfde als Syrië. Vooral daar is liften dus gevaarlijk. Mensen mee laten liften zou hij eigenlijk ook niet moeten doen.
"Ik zei net tegen de tankbedienden: als hij me doodt, dan doe ik daar toch niets tegen. Het ligt in Gods handen." Hij vertelt over twee Italiaanse vrouwen die in Gebze door een vrachtwagenchauffeur om het leven gebracht zijn. In die stad was ik vandaag nog geweest. "Ik raad je aan om niet met vrachtwagenchauffeurs mee te gaan" zegt ook hij.
"Waarom niet?"
"Weet ik niet..." begint hij weifelend. "Nouja, ze moorden. Niet allemaal natuurlijk, maar er is een correlatie."

Op het tankstation voor Ankara licht Muhammed de pompbedienden in. Ze laten me in hun rokershokje zitten, dat met een straalkacheltje warm gehouden wordt. Thee wordt geschonken, een balletje getrapt en het is gezellig, maar auto's die voorbij Ankara gaan, die zijn er helaas niet. Ik zoek een geschikte plaats om mijn tent op te zetten, maar één van de jongens fluit me terug. Hij opent zijn auto, start de motor en zet de verwarming voluit. Als daar na een klein minuutje nog geen schot in zit, zeg ik "no problem" en gebaar dat ik een slaapzak heb. Op de bestuurdersstoel val ik vluchtig in slaap. Halverwege de nacht word ik gewekt en gevraagd aan de kant te gaan. De auto wordt een stukje verreden om andermans lege accu een opkikker te geven. Kwart voor acht begint de dag.

Een soldaat brengt me naar het centrum van Ankara. Vandaar beland ik met enige moeite in een randstad Golbasj. Tot een architect me redt sta ik daar met vier mannen op een rij te liften. Hij rijdt me tot een cementbedrijf tien kilometer verderop. Direct laat een 25-jarige imam me in zijn auto erbij om me bij de afslag naar zijn dorp, zestig kilometer verderop, achter te laten.

Dan laat Tahsin me bij hem instappen. In zeer gebrekkig Engels weet hij te vertellen dat zijn vader twintig jaar in Nederland heeft gewerkt. Met zijn vrouw spreekt hij zelfs nog weleens Nederlands. Zelf heeft hij in Londen economie gestudeert, maar dat is alweer lang geleden. Terwijl we door een mooi gebied langs een groot zoutmeer rijden, op Google Maps duidelijk herkenbaar al een witte vlek in het hart van Turkije, meldt Tahsin van iedereen te houden, waar men ook vandaan komt. Na zes jaar in het hotel van zijn vader gewerkt te hebben reist hij nu al een paar weken door Turkije rond om een geschikt derde hotel te vinden. Vandaag zal hij in Mersin thuiskomen. Hij kijkt al uit naar de avond. Dan zal hij zijn baby weer zien.

Bij afslag Capadocië houden zet Tahsin zijn auto even stil. Omdat ik bijzondere foto's was tegen gekomen wil ik daar graag één of twee dagen rondkijken. Hij zit te twijfelen. Eigenlijk moet hij rechtdoor naar Mersin, naar zijn familie, maar hij zou graag een paar uur met mij mee gaan. Hij, als Turk, is zelf immers nog nooit in het gebied geweest waar mensen vanuit de hele wereld voor ingevlogen worden. Bovendien kan hij het als zakenbezoek beschouwen; misschien komt hij daar wel een geschikt hotel tegen. Samen gaan we op weg. Bij onze binnenkomst in Nevsjehir steekt een schildpad, roekeloos als hij is, de snelweg over. Dan vallen me de millenia-oude tot huizen uitgehakte rotsen op, waarbovenop moderne behuizing gebouwd is, duidelijk minder duurzaam. Een bijzonder gezicht.

Op mijn aandringen maken we eerst een uitstapje naar Ortahisar. Laatst, toen ik voor mijn Nederlandse kennissen, die in Slowakije wonen, op een campingbeurs stond, was dat dorpje me aangeraden. Het is er ernstig toeristisch. De grote rots in het midden van het dorp is bijzonder. Maar dat het uitgehouwen huis aan de voet ervan tot 'wijngrot' is omgedoopt is een beetje jammer. De cafe eigenaresse vertelt hoe haar ouders daarin opgegroeid zijn. Zelf heeft ze in een holwoning even verderop voor het eerst het levenslicht leren kennen. Het uitzicht vanaf het 'kasteel', zoals de rots genoemd wordt, is de moeite waard. Vanuit de hoogte is te zien hoe vroeger het hele dorp uit rotswoningen heeft bestaan. Nu zijn deze mensen verhuisd naar 'normaal' gebouwde huizen.

Tahsin vraagt of ik nog even mee ga naar Ürqüp. Hij belooft me daarna weer naar Ortahisar te brengen, maar ik heb me ondertussen al bedacht. Het is hier prachtig, maar veel te toeristisch. Wellicht doe ik er beter aan het bij Tahsin zijn haastige rondje te laten en met hem mee door te rijden. Dan kan ik voor mijn aankomst in het Noord-Syrische Aleppo nog het één en ander bezoeken. In dat land verwacht ik minder drukte tegen te komen. Ürqüp is een modern stadje met her en der nog rotswoningen. Als laatste bezoeken we Göreme. Deze plaats maakt op ons de meeste indruk. We rapen mijn stroopwafels en Tahsin zijn Turkse koekjes en ayran bij elkaar en houden tussen een adembenemend berglandschap een picnic. In dit gebied heerst een eeuwig voortdurend kodak-moment. Ook de korte wandeltocht door het dal van de liefde, met nóg meer bijzonder gevormde rotsen, slaan we niet over.

Al met al hebben we onze taak heel doeltreffend volbracht. In een paar uur hebben we net genoeg gezien om over naar huis te kunnen schrijven en aardig wat foto's gemaakt, zij het vaak vanuit de auto. Dat geeft niet; Capadocië is grotendeels 'drive-in'. Beiden besluiten we, terwijl we terug naar Nevsjehir rijden, dat we hier toch zeker nog eens uitgebreider moeten komen rondkijken. Nu zou dat voor mij zonde van mijn tijd zijn.

Bij Pontazzi drinkt Tahsin een bekertje thee. Ondertussen probeer ik al een nieuwe lift te vinden. Wanneer ik besluit iets verder van het stoplicht te gaan staan, loop ik langs verschillende trucks tot voorbij theehuis Semerkent. Daar vertelt Tahsin juist zijn medetheedrinker over mijn bezigheden. Een paar seconden later roept hij me terug. De man die naast hem zit, zo'n beruchte Oost-Turkse vrachtwagenchauffeur, blijkt naar Adana te gaan. Dat is richting Syrië.

Oosters gezang klinkt op uit de keel van de Koerd Suleyman terwijl we de weg naar de Middellandse Zee vervolgen. Zelf rijdt hij tot een stad in de buurt van Armenië, dus hij kan me naar Gaziantep brengen. Ik begin langzamerhand te twijfelen of ik daar wel met hem naartoe wil. Met hemzelf is niets mis. Zeker niet. Ondanks de algemeen heersende negatieve opinie weet ik dat Oost-Turkse vrachtwagenchauffeurs net mensen zijn. Ik ben er ruim twee handen vol tegen gekomen en heb nog niets te klagen gehad. Het is meer zijn vrachtwagen die twijfel bij me laat opkomen. Wanneer ik een bordje 'tankstation 1 km' langzaam naar me toe zie kruipen besluit ik de proef op de som te nemen. Ik pak mijn telefoon uit mijn broekzak en zet de stopwatch klaar. Wanneer het bord mijn oor passeert druk ik op start. Eenmaal bij het tankstation zet ik hem uit: 6 minuten en 7 seconden. Tien kilometer per uur! En dat op een prachtige drie-baans snelweg. Want dat hebben de Turken prima geregeld. Schitterend zijn ze. Lange stukken kun je per kilometer langs twee afgegraven bergen, door twee tunnels en over drie bruggen rijden; allemaal gebouwd zodat wij mensen over een kaarsrecht wegdek door klein-Azië kunnen toeren. Ze doen zeker niet onder voor de Nederlandse snelwegen. Maar die traagheid van deze vrachtwagen; alle andere trucks halen ons in... Dit doet me aan Kirgizië denken. Gelukkig blijkt het maar tijdelijk. Door een gebrek aan gemeenschappelijke taal is het me niet duidelijk waar het aan lag, maar later rijden we met een degelijke tachtig kilometer per uur Adana voorbij. Daar eten we een heerlijke sjiesj kebab; vlees aan een spies met dun brood en salade. Als Suleyman zijn thee al op heeft gaat hij, na te hebben betaald, direct naar buiten. Als ik even later ook buiten kom staat hij met twee mannen te praten. Daarop legt hij me uit dat ik beter niet mee naar Gaziantep kan rijden, omdat daar problemen zouden zijn. Dat is jammer, want naar verluidt zijn daar de beste Turkse pizza's verkrijgbaar. Die wilde ik graag vergelijken met de Leidse Turkse pizza's, die nog altijd mijn favoriet zijn. Misschien op de terugweg. Suleyman wijst me op de mannen die bij hem staan. "Zij gaan naar Antiochië." Ik nu ook.

Achterin hun auto val ik al gauw in slaap. Bij het busstation van de stad maken ze me wakker. Niet de plaats waar je om half één 's nachts achtergelaten wil worden. Opdringerige taxi-chauffeurs vermijdend wandel ik er vandaan. Even verderop dringt een man me een Nescafé op, welke ik weglopend weiger. Bij een benzinestation maak ik een weggedommelde werknemer wakker om te vragen of ik richting Aleppo en dus Syrië loop. Ik bleek de goede kant uit te gaan.

Na nog een kwartier wandelen stopt naast mij een auto. Salahettin kwam vanaf de grens en zag mij lopen. Hij was direct omgekeerd. Met zijn rustige stem spreekt hij me in het Engels aan: "goedenavond, kan ik je helpen?"
Samen rijden we naar een benzinestation, dat zich vijfhonderd meter verderop bevindt. Van de werknemers mag ik daar niet kamperen. Terug in Salah zijn auto pak ik mijn kaart erbij en laat zien dat ik niet persé de grensovergang naar Aleppo hoef te nemen. Ik wil daar immers pas over drie dagen aankomen. Salah's woonplaats Samandec, aan de Middellandse Zee, zou ook een heel geschikte uitvalsbasis zijn, aangezien daar in de buurt ook een overgang naar Syrië is. Hij vertelt over zijn werk. In het verleden heeft hij zowel in Dubai als in Roemenië bij autospuiterijen gewerkt. Nu heeft hij een andere manier gevonden om geld te verdienen. Iedere twee dagen rijdt hij naar Syrië om benzine en andere producten in te kopen, welke hij in Turkije doorverkoopt. Het prijsverschil is ruim een dollar per liter; voldoende voor een degelijk inkomen. Om half drie leggen we ons op de sofa's in zijn woonkamer te rusten.

Vijf uur later word ik door koeiengeloei gewekt. Salah's vrouw Serpil zet een omelet, tomaat, olijven, pittige zoerka, chocoladepasta en brood op tafel. Daar eten we met zijn zessen van. Na een welkome douche sterken ze mijn nog zeer beperkte Arabisch, tot de moeder van Serpil en haar dochter op visite komen.

Bij mijn vertrek stopt Serpil me nog een doosje baklava en een halve liter olijven toe. "Djajied!" zeg ik.
"Super!" laat Salah weten dat hij het Engelse word voor 'Djajied' kent. "Unleaded!" doet hij nog een schepje erbovenop, wat ik toch maar besluit te verbeteren. Logisch, dat hij dacht dat 'unleaded' een variatie op 'super' en 'good' was. Je hebt immers 'super' benzine en 'unleaded' benzine.

Met Salah, dochter Setjiel en zoontje Senneh stoppen we bij een winkel, waar Salahettin een van de vrouwen achter de toonbank 2000 dollar geeft. Vervolgens bezoeken we een bevriende bakker. Daar koopt mijn gastheer nog een brood voor me. Het v-punt is bereikt; het punt waarop je meer voedsel toegestopt krijgt dan je opkan. Daar had ik in de Kaukasus en Centraal-Azië ook zo'n last van. Ik beschouw het al seen duidelijke indicator voor gastvrijheid. Zou Syrië ook zo zijn? Snel zal ik dat kunnen bepalen. Drie kwartier later benader ik de grens.

Hoe verlaat je met een legaal gekochte auto de EU?

2010-04-16T11:50:00.003+02:00

Melissa en Linda zwaaiden me vanaf de buitendeur van mijn huis uit, terwijl ik over het plein langs de barakken, waarin we leven, loop en via een openstaand hek het terrein verlaat. Over het fietspad bereik ik de Mac Donalds bij het Transferium. Bus 32 brengt me naar de A4. Via Delft en Rotterdam bereik ik Tilburg, vanwaar twee Somaliers me tot voorbij Weert rijden. Een man die computeronderdelen vervoert loodst me door de file naar Born, waar ik een muurschilderaar aanspreek, die een stuk voor me doorrijd zodat ik bij de grens terecht kom. Dan waan ik me al dicht bij mijn einddoel; de Nederlands-Duitse grens wordt overwonnen terwijl Turks gezang mijn gedachten omarmt. Yunus komt uit Kilis, de grensplaats van Turkije en Syrie die ik verwacht over te steken.

"Als je daar bent moet je echt de Kilis kavasi proberen!" raadt hij aan. "En in Gazijantep de lahmacun. Daar zijn de beste van Turkije."

Ik ben benieuwd. Na vorig jaar enkele inheemse lahmacuns genoten te hebben constateerde ik dat ik die in Leiden toch het lekkerst vindt. Waarschijnlijk omdat ze op mijn Hollandse smaak aangepast zijn. Misschien dat die van Yunus deze stelling kunnen weerleggen.
Yunus had door laten schemeren naar zijn woonplaats Wenen onderweg te zijn, maar had daarbij niet verteld dat hij na twee en een half uur elf uur lang pauze zou moeten nemen. De Europese wetgeving wordt steeds strenger; vorig jaar hadden chauffeurs aan negen uur pauze nog voldoende.

Waar Yunus met moeite een plaats voor zijn truck vond had ik al direct een nieuwe weldoener te pakken. Na een Duitse bockworst wilde hij me met alle plezier een stuk op weg helpen. Voor ik het wist zat ik in Würzburg, vanwaar ik zonder veel moeite een lift naar Nürnberg vond.

Daar stond ik een goed uur in de kou. De mensen die ik aansprak hadden of hun auto al gevuld, of zeiden ronduit dat ze niemand meenamen; hun goed recht natuurlijk. Een Nederlander met een nieuw Volkswagenbusje wilde zijn auto graag nieuw houden en vermoedde blijkbaar dat ik daar niet toe in staat was. Twee Duitsers in een luxe BMW wilde me wel meenemen, mits ik marihuana bij me had of op hun schoot kwam zitten. Marihuana had ik niet en voor de tweede mogelijkheid was echt te weinig ruimte voorin die auto; ik besloot de nachtelijke kou nog langer te trotseren. Bovendien bleven ze nog drie kwartier staan, voordat ze achter een Roemeens busje aan naar de parkeerplaats van de Burger King reden en daar gedurende lange tijd wat zaken afhandelden. Op de plaats die zij vrij hadden gemaakt verscheen een andere BMW met een voor mij onbekend nummerbord. Een zilveren van een iets ouder model, maar hij zou prima voldoen. De jongen die eruit kwam bleef in de buurt van zijn pronkstuk staan wachten, waardoor ik pas na een half uur op hem toestapte en hem in het Duits aansprak.

"Guten abend. Fahren Sie vielleich richtung Regensburg?"

"Wat zeg je?"

"Ah, spreek je Engels? Gaat u misschien richting Regensburg? Of Slowakije?" Daar wilde ik graag een kort bezoekje aan twee vrienden en hun nieuwe dochter brengen.

"Ja, ik ga wel door 'Slovakia' heen ja."

"Waar gaat u zelf naartoe dan?"

"Naar Skopje."

Mijn hart slaat een slag over... "Zou ik misschien een stuk mee kunnen rijden?"

"Ik wacht even op een telefoontje van een paar vrienden van me. Die komen er zo aan."

Aangezien hij geen ja heeft gezegd en ook zijn gezichtsuitdrukking niets verraadde, weet ik niet of ik door zou moeten gaan met anderen te bevragen. Ik besluit even te wachten. Hij vertelt niet langer op zijn vrienden te wachten en nodigt me uit te gaan zitten.

"Weet je de weg?" vraagt hij. "Ik heb alleen dit." Hij wijst op een papiertje waar enkele steekwoorden op zijn geschreven.

Ik pak mijn kaarten erbij en wijs hem de route via Boedapest aan. Zo was ik vorig jaar in Servië beland.

"Nee, daar gaan we niet naartoe" zegt Florian, terwijl hij een blik op zijn briefje werpt. "We gaan via Passau en Graz naar Slovenië, om dan via Kroatië naar Belgrado te rijden.

Ik vind het prima. Ik ben altijd in voor een nieuwe route. Alleen haalt hij blijkbaar Slovenië en Slowakije door elkaar; een veelgemaakte fout. Niet op bezoek bij mijn vrienden dus. Maar als dat een ritje naar Macedonië oplevert, dan is dat het waard.

De auto had hij zelf in Brussel gekocht. Een oom van hem, die daar woont, had hem erop gewezen. Ze zitten in die handel. Ze kopen continu auto's in België en Duitsland, die dan vervolgens per vrachtwagen naar Skopje gebracht worden en daar met winst worden verkocht. Maar deze is voor hemzelf. Daarom besloot hij hem zelf naar huis te rijden.

Zo gezegd, zo gedaan. Via Regensburg rijden we tot voorbij Passau, waar we onszelf drie uur nachtrust gunnen. Dan spoeden we ons door Oostenrijk via het Sloveense Maribor naar de Kroatische grens. De Slovenen buigen zich en half uur lang over zijn auto, meerdere malen verklarend dat hij via Hongarije zal moeten rijden. De grenswachters trommelen telkens een hogere rang op, tot de negende persoon die al dan niet uit nieuwsgierigheid polshoogte komt nemen verantwoordelijkheid durft te nemen en ons Slovenië uit laat rijden. De Kroaten zijn hardvochtiger.

"Nema sjans" maken ze direct al duidelijk: je hebt geen kans. Het transit nummerbord is alleen in de Europese Unie geldig. Kroatië hoort daar nog niet bij, dus we mogen niet door. De Slovenen doen niet moeilijk en laten ons zonder mokken hun land weer binnen. Voor de vierde keer rijden we langs het bord 'Marjeta na Dravskem polju'. Bij Maribor slaan we af naar rechts, richting Hongarije. Daar leid ik Florian over 250 kilometer plattelandsweggetjes tot we de grensovergang bij het Servische Subotica bereiken.

"Waar is je importformulier?" vragen de Hongaren. Florian blijkt die niet te hebben. "Dan moet je terug naar Duitsland" dreigen de grenswachters.

Verslagen staan we een half uur op de parkeerplaats. Het regent. Dan proberen het nog eens, maar wederom zonder resultaat. Ik wijs Florian de weg richting een andere grenspost, wat ons het mooiste stukje Hongarije laat doorkruizen wat ik heb gezien. In een dorpje vragen we twee mannen de weg. Ze vertellen in gebroken Engels dat de grenspost slechts van acht uur 's ochtends tot vier uur 's middags open is. Het is nu zeven uur 's avonds. Nogmaals rijden we naar de grenspost bij Subotica. Florian heeft zijn vrienden gebeld. Zij beloofden daar ook naartoe te gaan. Zij hadden dezelfde problemen bij de Kroatische grens.

Ondertussen begint het te hagelen. Bliksems slaan in op de aarde.

"Wat kunnen we nog doen?" vraagt Florian.

Gedurende de hele rit had hij, weliswaar een jaar jonger dan ik ben, maar toch al een stadium verder in zijn leven, mij gevraagd wat hij moest doen. Dat is vreemd, als je als lifter bepaald waar je weldoener naartoe rijdt.

"Er is nog een grenspost zestig kilometer verderop bij Szeged. Die is groter dan deze, want hij ligt op de snelweg Boedapest-Belgrado." Ik was daar al twee keer eerder geweest. "En als het daar niet lukt, dan kunnen we het in Roemenië proberen. Of in Bugarije, maar dat is erg ver weg.
We besluiten richting Szeged te rijden. De weg wordt overspoeld met natte hagel. We rijden over een beboste weg. Dan schreeuwt Florian het uit:"what's that?!" Voor me zie ik de koplampen van een tegenligger, maar het ligt wordt ergens door gestremd. Zwarte lijnen overbruggen de lichtvlakken. Florian ontvlamt zijn grote lichten. Een boom is over de lengte van zijn stam gespleten en over de weg gevallen. De gehele doorgang wordt verspert. Onze tegenligger en wij zijn de eersten die erbij zijn. Sterker nog: onze tegenligger is er volop ingereden, maar gelukkig aan de kant waar de stam al geheel in takken is overgegaan. Zo is de auto relatief vriendelijk tot stilstand gebracht. Florian neemt een kijkje. We besluiten terug te keren. Langzaam door de hagel rijdend, met de staart tussen onze benen. Voor de derde maal bereiken we de grensovergang bij Subotica. Daar slapen we een nacht door.

De volgende morgen is de storm in bewolking overgegaan. De weg, die 's nachts nog bezaaid met duizenden kleine en enkele grote takken had geleken, is alweer schoon. In vrede rijden we door naar de grens bij Szeged.

Zenuwachtig benadert Florian de wachters. Deze stempelen onze paspoorten al voordat ze om zijn autopapieren vragen. In het Servisch spreekt Florian ze toe. Een van hen steekt zijn hand in de auto. Florian stopt er 30 euro in. We mogen gaan.
De vijf euro voor de Serven werd via mijn paspoort overhandigd. Op de camera's mag natuurlijk niets te zien zijn. In vrijheid doorkruizen we de vlakte van Vojvodina en Servië, tot we door de heuvels nabij Kosovo bij de Macedonische grens aankomen. Met gemak steken we de grens over, waarna hij achteraan aansluit in de rij met auto's die voor het eerst naar Macedonië komen daar hun tweede leven zullen leiden. Het is me duidelijk dat veel mannen zo hun brood verdienen. En het verdient goed, zo vertelde Florian. Hij sprak over 1500 euro per maand. Daarmee kun je tijdens het wilde nachtleven van Skopje goed de blits maken, in een land waar 'normale' mensen slechts 500 euro verdienen. Na twee uur meldt hij dat het nog lang zal duren.

"Ik kan mijn belofte niet nakomen" vervolgt hij. Ik zou bij hem overnachten, wat mij een kans zou geven zijn hoofdstad te leren kennen. "Ik moet namelijk mijn auto invoeren en heb nog maar twintig uur de tijd. Dit kan nog wel eens lang gaan duren. Voorlopig kan ik nog niet naar huis."

"Dan stap ik hier toch uit?" bied ik aan.

"Ik kan je zo toch niet achterlaten?"

"Natuurlijk wel! Zo werkt liften. Ik beland altijd op plaatsen als deze."

"Nee, ik wil je nog een avondmaal aanbieden. Je hebt me zo enorm veel geholpen."

"Jij mij ook! Je hebt me een kleine 2000 kilometer vooruit geholpen en aardig wat avontuur bezorgt."

"Ik breng je naar Skopje." Daarmee was het besloten. Een inspecteur beoordeelde vluchtig de BMW en liet ons gaan. Voor even, want Florian zijn transit nummer zal binnen een dag aflopen. Als hij binnen die tijd geen Macedonische heeft, moet hij terug naar Duitsland, vreest hij.

We rijden over de snelweg naar de stad. Na de eerste buitenwijken gepasseerd te hebben keren we om en nemen voor een stalletje plaats. Daar koopt Florian twee enorme en overheerlijke hamburgers voor me: "de beste van Skopje". Terwijl ik de eerste opeet vraagt hij de verkoopster of de tweede misschien omgewisseld kan worden voor een hamburger, waarbij in het vlees kaas verwerkt zit. "Die zijn nog lekkerder!" beweert hij. Tegen de verkoopster vertelt hij dat ik uit Nederland kom. Daarop besluit ze een verse voor me te bakken, in plaats van een burger te geven die al langere tijd op de grill ligt. Zorgzaam kleedt ze hem aan met ketchup, mayonaise en peper en pakt ze hem in. Florian brengt me op mijn aandringen een stuk terug de snelweg op, waar ik onder een viaduct van de inderdaad overheerlijke burger geniet. Dan zet ik mijn tas in het zicht en steek mijn hand uit. Macedonië… Zou het hier makkelijk liften?

Survivallend naar de Polderse kermis

2009-11-08T04:42:00.003+01:00

We halen onze spullen, brengen de sleutel van haar apartement naar Vera haar sportschool en laten de metro ons naar het busstation brengen. Daar halen we nog wat brood, chocola, varkensvet en haring bij de supermarkt ernaast, voor we ons bij het particuliere busje melden. Ik poog op een stoel bijna achterin plaats te nemen, maar mijn kont blijft vijftien centimeter boven het zitvlak hangen, tegen de rugleuning klemgedrukt doordat mijn rechterknie met de stoel voor me in de knoop zit. De chauffeur regelt een betere plaats voor me, waar ik wel een zittende houding aan kan nemen.

In zeven uur rijden we naar Tjemal. Zeven uur genieten we van standaard onzinnige video-clips op het televisiescherm voorin, ondersteund door het harde volume van de grote blitse boxen en, bij iedere bocht naar links, het schrapen van het achterwiel tegen de onderkant van de auto. Daar zou ik allemaal wel doorheen kunnen slapen, maar het eeuwige geschater van de twee meiden voor me, die als taak op zich hebben genomen om de chauffeur wakker te houden, geeft ons beiden een lange nacht.

Om vier uur 's ochtends staan we voor het houten kerkje van het toeristencentrum van de republiek. We vinden een Oezbeeks restaurant met een overdekt terras, waar we een ontbijtje nemen, tot we om zeven uur op zoek gaan naar een plaats waar we een deel van onze spullen achter kunnen laten. Zulke voorzieningen zijn helaas nog niet aanwezig. We besluiten het anders te spelen. We lopen door het dorp langs de vele erven waarop families een tweede huisje te huur aanbieden. Waar we een man in de tuin zien kuieren vragen we om hulp. Natuurlijk kunnen we wel wat spullen bij hen achterlaten, daar zijn ze niet moeilijk in. Hij blijkt taxichauffeur te zijn en wil ons zelfs met zijn auto het dorp laten zien, en vooral ook de stuwdam, maar dat slaan we bij een commercieel ingericht huishouden maar even af.

We besluiten zelf naar het stuwdammetje te lopen. Zoals de Lonely Planet beschreef al dat de lokale bevolking aanraadt om de dam te bezoeken. De wandeling ernaartoe maakt het mogelijk nog de moeite waard, maar de dam zelf, waar een toeristisch hoogtepunt van gemaakt is door er souvenirkraampjes, maisstokers en avontuurattracties omheen te bouwen, is gewoon een betonnen waterval; niet waar je naar zoekt als je net 500 kilometer met een bus hebt afgelegd om de wildernis te beleven. Toch moesten we ook de vrouw waar we anderhalve liter echt verse melk kochten en de kaartjescontroleur van het dorpsmuseum ervan overtuigen dat we het hoogtepunt van het dorp toch zeker niet overgeslagen hadden.

Na dit spektakel besloten we aan het serieuze werk te beginnen. In een winkel slaan we bouillon, koekjes, pakjes noodle-soep, suikerklontjes, chocola, boekweit, brood en chilisaus in, waarmee we goed voorbereid zijn om onze grote avonturen te beleven. We wandelen aan de hand van een kaart die we al in Novosibirsk hadden gekocht langs de weg en daarna over een pad, dat al niet meer op de kaart stond, tussen de koeien, marihuanaplanten en paarden door naar het buurdorp Elektromonad, vanwaar we een lift van twee mannen in een jeep krijgen. Ze rijden ons drie uur door de bossen langs en vaak ook door de rivier dieper de onbewoonde wereld in. Voortdurend wordt vooral de bestuurder geteisterd door een stroom steekvliegen, waarop Robert en ik het tot onze taak maken die zoveel mogelijk te doden; een bloedbad. De mannen kwamen voor hun toeristenbedrijf polshoogte nemen of ze misschien dagtochten naar de Karakolse meren konden gaan organiseren. Na de drie uur die we met ze gedeeld hebben zijn ze het erover eens: dat is niet mogelijk. Vier uur heen en vier uur terug in een schuddende terreinwagen; daar kun je je toeristen niet voor laten betalen. Ook qua tijd past het niet, bleek toen ze hoorden dat er aan het einde van het voor auto's begaanbare pad nog altijd drie uur gelopen zal moeten worden. Waar zij rechtsomkeert maken komt juist een ander voertuig aan. Een truck waar een groot, lomp hok op is gezet, ingericht om reizigers te vervoeren. De heren regelen gauw dat wij met dit gevaarte mee mogen rijden. Voor vertrek wijst de berijder nog even op de knop op de voorwand, 'voor als er iets mis is' en dan hobbelen we alweer verder. Met veel lol en moeite eten we brood en drinken we melk. Door het schudden worden we geregeld van onze banken opgeworpen waardoor we bovenop onze tassen in het gangpad belanden. Zo worden we weer drie kwartier verder geholpen. Vanaf daar wandelen we vluchtig tegen de stroom terugkerende dagjesmensen in.

Eerder dan verwacht, na twee-en-een-half uur, komen we bij het eerste meer aan, waar meer mensen staan te kamperen. Ik ga op zoek naar stromend water. Als ik na een half uur terugkom heeft Robert mijn tent al opgebouwd. We maken een blikje kasha (boekweit met rundvlees-illusie) warm en leggen ons te rusten.

's Ochtends op tijd nemen we, ik gelokt door de pannenkoeken en Robert door de koffie, een kijkje bij het basiskamp, waar we informatie proberen te verkrijgen. 10 centimeter naar het oosten op onze kaart gloort het Teleti-meer, naast Tjemal de andere toeristische trekplijster.

“Daar wil ik graag naartoe”, had Robert aangegeven.
“100 kilometer in 4 of 5 dagen. Dat zou toch te doen moeten zijn”, stemde ik in. “Gewoon de paden volgen...”
De mensen van het basiskamp waren er nog niet zo zeker van, maar nadat ze zich ervan verzekerd hadden dat we eten en tenten bij ons hadden, hielden ze ons niet tegen. Ook wisten ze te melden dat er ooit een pad had gelegen, dat vanaf deze meren over meerdere bergruggen 100 kilometer naar het grote meer liep. We bekeken het praktisch:
We beginnen gewoon en zien wel hoe ver we komen. Zodra we het zat dreigen te worden nemen we gewoon een pad naar het noorden, waar we dan in maximaal anderhalve dag bij de bewoonde wereld aan zullen komen. Want in het noorden was een autoweg getekend. De koffie en pannenkoeken sloegen we bij nader inzien toch over, omdat we dan eerst toeristenbelasting zouden moeten betalen, waarmee het ontbijtje ruim zou verdubbelen.

Niet gestoord door enige vorm van kennis noch ervaring gingen we op pad. Langs de rij meertjes naar het oosten, tot we een besneeuwde steenhelling tegenkwamen, waar juist twee onbepakte jongens zich liepen uit te sloven. Wij liepen ze achterna, waarmee we de eerste bergtop van de dag al vroeg te pakken hadden. Boven werden we verwelkomd door een vriendelijke hoogvlakte, die ons zonder problemen in het volgende dal bracht. Daar leidde een pad ons door hoge struiken. Het pad bracht ons ver van het in gedachten genomen doel, wat ons deed besluiten een klein riviertje over te steken om aan de overkant een met laag struikgewas begroeide heuvel te trotseren. Dat bleek een goede zet, al waren mijn besandaalde voeten het daar niet mee eens, want een paardenspoor over een nieuwe hoogvlakte leidde ons vredelievend drie bergruggen verder.

Toen kwam de terugslag. Na een afdaling en een uur noodgedwongen een pad de verkeerde kant op gevolgd te hebben besluiten we ons naar een pad dat in de verte lijkt te lopen toe te werken. De paden komen en gaan alsof niemand ze gemaakt, laat staan gepland heeft. Via dierensporen en wildernis komen we bij een bos, waardoor we weer een heuvel verder raken. Halverwege de helling komen we uit het bos en Roberts' verstand zegt hem dat het tijd is om een kampeerplaats te gaan zoeken. Hij wijst naar boven, waar wellicht een vlak stukje is waar we onze tent kwijt kunnen, maar met het risico op storm in gedachten beweer ik dat de kans op vlakke stukjes beneden, door de werking van de rivier, groter is. Bovendien ziet het er beneden vanuit de verte uit als een Hollands gemaaid gazonnetje en hebben we sowieso water nodig om te overleven. Dat geeft de doorslag. Met veel vallen en opstaan stappen we langs een moerassig stroompje naar beneden, ons vasthoudend aan het verraderlijke onkruid dat tot onze middel reikt. Vlak voordat ik een sneeuwbrug oversteek, om aan de overkant te komen waar Robert het riviertje al voor doorgewaad is, zie ik hoog op de helling, waar we juist vandaan kwamen, ongeveer waar Robert voorgesteld had te gaan kamperen, twee bruine stipjes over elkaar rollend met elkaar spelen. Als dat geen lieve knuffelbeertjes waren...

Het gladgemaaide gazonnetje bleek gezichtsbedrog. Door de overvloed aan water zijn de planten hier nog hoger, maar iets of iemand, wellicht mama beer, heeft al een stukje, groot genoeg voor een tent, vlakgewoelt. We breiden het aan alle kanten anderhalve meter en zetten onze tenten neer. We weiden ons avondmaal aan de test of boekweit met suikerklontjes beter te eten is dan met bouillonblokjes en chili. (Het smaakt net zoals het eruitziet.)De meningen blijven hierover verdeeld, maar het is zeker dat het allebei nooit in een restaurant besteld zal kunnen worden. Om een idee van veiligheid te creëren legt Robert de vuile pannen twintig meter verderop achter een paar struiken. Ongestoord worden we de volgende dag weer wakker.

We beginnen de dag goed met een fikse beklimming, waarna we na wat rotsklauteren een uitgestrekte laagvlakte vol struikgewas betreden. Met onze blik nog altijd op het oosten gericht volgen we een uur of drie de strook enorme rotsblokken, die de bergen van het struikgewas scheiden, tot Robert bij de noodle-soep-lunch geteisterd door de hagel en de koude opmerkt dat hij eigenlijk best wel uitkijkt naar een dampende mok koffie. Dat hadden we niet in ons overlevingspakket gestopt...
“Dan steken we deze vlakte over en gaan we naar een van de dorpen in het noorden”, besloten we.

Zo gezegd, zo gedaan. Twee uur lang trotseren we de kniehoge struiken die het moerasland, waaruit de laagvlakte bleek te bestaan, rijk is, tot we in het woud, dat een rivier begeleidt, de muggen als onze vijand herkennen. Dat is niet wat mij doet besluiten dat dit avontuur te gevaarlijk is. Dat heeft meer met de met een dikke mantel mos begroeide grote rotsblokken te maken, waardoor mijn sandalen geregeld een kleine meter dieper klem komen te zitten dan ik voor het neerzetten ingeschat had.
“Hoe groot schat je de kans dat een van ons iets breekt?”, vroeg Robert tijdens een van de vele toepasselijke situaties.
“Euhm”, ik denk even na:“vijf tot tien procent?”
“Zo weinig?!”, riep hij verwonderd uit. “Ik denk wel meer.”
Ik dring erop aan dat we in dat geval maar even aan de andere kant van deze stroom gaan kijken. Daar vinden we de echte rivier, die niet gewoon stroomt maar kolkt, met beter begaanbare bebossing eromheen en aan de overkant weer een aanlokkelijk uitziend veld. We besluiten de rivier over te steken. De moeite waard, want door het aanlokkelijke veld loopt zelfs een smal paadje met verse paardensporen. We glibberen genotzaam door de baan modder, die door de regen van de afgelopen dagen ontstaan is, de paardensporen achterna.

Bij een rustpunt is tegen een dikke boom een houten pijl getimmerd: 'Karakoksha'. De pijl wijst naar rechts, maar de paardensporen leiden naar links. We besluiten het paardenpad gedag te zeggen, omdat we geen idee hebben waar die ons heen leidt en we zelf maar twee benen hebben. Bovendien zijn we in de overtuiging, dat er, als er een pijl staat, toch ook zeker een pad naar Karakoksha zal lopen. Minpuntje is dat er niet staat aangegeven hoeveel kilometer het dan is naar Karakoksha, en of het om de rivier de Karakoksha gaat, of dat ze bedoelen dat we al in de buurt van het dorp karakoksha zijn, dat daar ligt waar de gelijknamige rivier in een grotere rivier uitmondt. Maar goed, zolang we de rivier maar blijven volgen komen we vanzelf bij het dorp uit, dus dat doen we.

De illusionaire geur van koffie en pannenkoeken en pizza en warme chocolademelk in ons hoofd verdwijnt meer en meer naarmate het pad dat we volgen van realiteit tot inbeelding overgaat. Na driehonderd meter is het pad, dan nog door een lieflijk veld met de gebruikelijke hoge grassen, kwijt. We doorkruizen onze oever van de rivier nog een paar keer voordat we de kolkende rivier weer eens oversteken om ons ervan te verzekeren dat er op de andere oever ook geen pad loopt. Daar worden we tot de schemer invalt geteisterd door de regen en een omgevallen bomen bos, met geregeld stammen die onder ons gewicht bezwijken.

Toevalligerwijs vinden we direct na berensporen gesignaleerd te hebben een geschikte plaats om te kamperen. In de regen zetten we onze tenten op. Om benzine te sparen en omdat mijn brander toch al kuren begon te vertonen, gebruiken we hem alleen nog maar om kampvuren mee aan te steken. Daar is het kostbaarste ding dat ik meesjouw nog uiterst geschikt voor. De Tefal anti-aanbakpannen zetten we zonder schroom op de gloeiende kolen, waardoor we weer lekkere pap met onbeperkt bouillon en een scheutje chili tevoorschijn weten te toveren. Als het even miezert in plaats van regent drogen we actief onze kleren door onszelf boven het vuur te laten hangen. Zo zitten we drie dagen twee of drie maal per dag op vermolmde boomstammen om dit basiselement, dat onze beschaving aan heeft gewakkerd. Ook deze nacht laten de beren ons vredig slapen.

's Ochtends volgen we de rivier een smal dal in. Links wordt de stroom geflankeerd door een steil bos, rechts door een steile helling van losliggende stenen. De rotswand had ik de ochtend ervoor in de verte al zien liggen. Ik had me zelfs afgevraagd of het gemaakt zou kunnen zijn, zo kunstmatig als het eruit zag, en of er misschien een weg zou lopen. Al leek dat me zeer onwaarschijnlijk; wie zou er gebaad zijn bij een weg in de wildernis van een randprovincie van Siberië? Het verstand had gelijk. Het was natuurlijk. En natuur, al waren we daar juist voor gekomen, hadden we wel weer even genoeg beleefd. We besloten de berg, die door de rotshelling begrenst werd, te beklimmen. Op de top, weer door regen geteisterd, nuttigen we ons laatste stukje chocolade. Nu werd het pas écht pure noodzaak om gauw weer civilisatie tegen te komen. De afdaling was glibberig, zowel over de banen mos, die er lagen, als over de kale stenen, maar slechts een paar keer vallen later liepen we alweer over de beboste heuvels langs de rivier. In twee uur hadden we 600 meter overwonnen.

Na deze victorie worden we bijna overmeesterd door een ander natuurverschijnsel. We vervloeken de bevers, die met hun kunstig omgeknabbelde bomen niet alleen bossen onbegaanbaar maken, maar ook de diepe modderige zijtakken van de rivier, die ze, egoïstisch als ze zijn, voor zichzelf gecreëerd hebben. Vier kilometer verderop, na uren over de nog altijd aanwezige bemoste enorme rotsblokken gestruikeld te hebben, afgewisseld met het (nog steeds op sandalen) over steile heuvelranden strompelen en het door de rivier waden, is de nacht alweer in aantocht. Bij ons kampvuur op een van de vlakkere stukken langs de meanderende rivier kijken we nog eens kritisch naar onze waardeloze kaart. Met ons resterende vertrouwen en goed ontwikkeld ruimtelijk inzicht bepalen we dat de Karakoksha rivier wellicht iets van 50 kilometer lang is en dat wij er daar maximaal nog dertig van moeten zien af te leggen. Vijf kilometer per dag... Dan zijn we binnen zes dagen zeker weer in de bewoonde wereld. Zo niet, dan vindt de bewoonde wereld ons binnen 6000 jaar wel weer terug, misschien.

“Hoeveel eten hebben we nog?” vraagt Robert.
“Vier kleine noodle-soepjes, twee porties pap, onbeperkt bouillon en een doos suikerklontjes...”
“En we kunnen altijd nog gaan vissen.”
“Dan komt het wel goed.” Zorgen maken heeft geen zin, als je toch al in een reddeloze situatie terecht bent gekomen. Bovendien hadden we nog zuiverings-chloor voor een hele schoolklas en een wild kolkende rivier aan onze voeten, dus van de dorst zouden we niet omkomen. Dan kun je altijd nog twee weken zonder voedsel.

De volgende dag zie ik dat er een of twee dagen verderop, hoog op een verre berg, een streep door het woud loopt, alsof daar bomen gekapt zijn. Zou dat onze weg dan zijn? Een uur later slaat ons hart een slag over. Robert wijst me erop. Bij zijn voet ligt het: een snipper aluminiumfolie. Beschaving! Strompelend, struikelend en weeklagend gebied ik mijn voeten langs de slopende stijle heuvel verder te stappen.

Na nog een overnachting en een ochtendwandeling genieten we, terwijl de laatste twee noodle-soepjes en chili in de lunchbouillon verdwijnen en ik hem echt begin te knijpen, bovenop een berguitloper van een prachtig uitzicht. Voor ons voegt weer een zijtak van onze leidraad zich bij de aangroeiende stroom. Daarachter volgt weer een berg. Een stuk hoger dan die waar we nu op staan, maar weer eens met rotswanden en losse steenhellingen.

“Ik denk dat we het beste over de berg kunnen klimmen”, stelt Robert voor. Begrijpelijk, want hoe hoger je klimt, hoe minder steil de helling waar je over loopt, met vaak zelfs een vlakte bovenop.
“Maar aan onze kant van de rivier is juist een lange strook vlak bos aan de oever en het nadeel van klimmen is, behalve dat het veel tijd en energie kost, dat er altijd weer een afdaling op volgt, waarna je weer een nieuwe berg tegenkomt. Ik denk dat we beter beneden kunnen bijven. Tegen de tijd dat we bovenop staan kunnen we het bos langs de rivier al door zijn. Bovendien heb ik het niet zo op steile lawinegevoelige hellingen.”
We hadden wel vaker andere ideeen gehad, maar we zijn beiden toegeeflijk genoeg om de ander gelijk te geven. Vaak zijn beide opties toch even slecht. Deze keer was het mijn beurt om het voortouw te nemen.

En dat was de beste zet sinds ons vertrek uit Novosibirsk! Na een gevaarlijke afdaling steken we brandnetels negerend het zijriviertje over. Dan blijkt al gauw dat andere mensen de vlakte, op sommige stukken zelfs een meter of dertig breed, ook bijzonder geschikt vonden. Zelfs goed genoeg om er een toeristisch pad aan te leggen. Na dagenlang iedere boom en rots twee maal instinctief op gevaar en veiligheid te hebben moeten beoordelen hollen we nu vrolijk over het stoeptegelbrede aarden pad. Heilig de boswachters. Voortdurend genieten we van het gruwelijke leed dat zij met hun kettingzagen de stammen, die ons de weg durften te versperren, hebben aangedaan. Zielsgelukkig worden we, wanneer we bij een bankje onze gerantsoeneerde suikerklontjes tussen onze tong en gehemelte laten wegsmelten, bij het aangezicht van door onwetenden achtergelaten snoeppapiertjes. Ik stop ze in mijn zak; Robert holt alweer verder.

Na in drie uur te hebben afgelegd, wat ons eerder drie dagen koste, komen we bij een verlaten hut, gevolgt door een wijd stuk oever dat door ongebruikelijk grote bandensporen vernietigd is. Over een modderbaan, te danken aan de voren die diezelfde banden daar getrokken hebben, wandelen we door de regen verder. De weg hebben we gevonden; de beschaving laat nog op zich wachten.

Om de kans op een lift te vergroten, mocht er hier na zeven uur 's avonds nog iemand langsrijden, spoel ik in een van de vele plassen de ergste modder van mijn voorheen witte reissokken, een verjaardags-cadeau van Ruben en Nienke. Of het van invloed was heb ik niet gevraagd, maar na een uur langs de weg te hebben doorgestapt, worden we gered voor onze vastberadenheid domweg tot het eerste dorp door te lopen. De beschaving kwam in de vorm van een visser; de eerste en enige persoon die van achteren op ons toe reed, bracht zijn witte Niva zonder blijk van twijfel tot stilstand. Hoe zou iemand het ook over zijn hart kunnen krijgen op dit tijdstip twee medemensen hier achter te laten, nog altijd dertig kilometer van het dichtstbijzijnde dorp? De gepensioneerde man kon dat gelukkig niet. Zoals velen van de mensen die hier wonen gooit hij vaak een hengeltje uit om wat te eten te regelen, waar het pensioen, mocht het uitbetaald worden, niet in voldoet. Vandaag had hij een goede dag; achterin staat een emmer vol zilver-geschubde vissen. Robert gaat daarachter in de laadruimte de strijd met de haakjes van de provisorische hengel aan, terwijl ik in luxe op de passagiersstoel plaatsneem.

We rijden langzaam over de lange rechte verharde weg, die in een twijfelachtige poging de wildernis te bedwingen door het uitgestrekte gebied voert.
“Tijdens de Soviet-Unie was het hier perfect”, vertelt onze redder. “Je kon met een Lada met 80 over deze wegen rijden. Nu kun je er alleen nog met dit soort auto's terecht.” De Niva is een 4 wheel drive jeepje. “Ik repareer mijn auto zelf. Vaak is er wat stuk. Ach, ieder gebied heeft zijn eigen auto's; waar slechte wegen zijn hebben de mensen slechte auto's.”
Robert zet het doosje, waar nog een tiental suikerklontjes in liggen, bij de handrem.
“Wilt u er ook een paar?”, vraag ik met een gul gebaar, waarna ik één suikerklontje op mijn tong leg.
“Hey, dat is toch geen eten?! Ik heb nog wel brood en worst! En koffie.”
Vooral die koffie klonk Robert wel heel erg goed in de oren. Nadat onze bestuurder met twee bevriende vissers heeft bijgepraat, die op een van de vele over de rivier leidende houten bruggen stonden te vissen, zet hij zijn auto op een stukje berm stil en pakt de stevige plastic tas die naast de emmer met vis ligt. Genietend klokken we de koffie van vanmorgen weg, terwijl hij dikke plakken worst voor de hompen brood die hij ons toestopt snijdt. Een feestmaal. Terwijl we ons voeden laat de man ons zijn verzameling zelf gemaakte lokkertjes zien.
“Waarom heeft u zoveel verschillende?” Aan het vierkanten stuk schuim hangen een stuk of dertig kleurige haakjes.
“Als de een het niet doet, dan probeer ik gewoon een andere. Dan vang ik vaak wel! Meestal gebruik ik de gele, maar vandaag was de blauwe erg goed”, verklaart hij terwijl hij op de goedgevulde emmer wijst.

We vervolgen de weg, tot we het bos uitrijden en een asfaltweg op draaien.
“Weet u misschien een plaats waar we kunnen overnachten?” Robert en ik hadden unaniem besloten onze natte tenten even een pauze te gunnen.
“Een gostinitsa bedoel je?”
“Bijvoorbeeld.”
“Nee, die hebben we niet meer in Karakoksha. Maar er is vandaag een festival in het stadion! Daar kunnen jullie naartoe. Er zijn er meer van jullie; een paar Franzen kamperen aan de rand van het veld. Daar kunnen jullie gewoon bij gaan staan.”
“Heeft Karakoksha een stadion?” Dat klinkt veelbelovend.
“Jazeker. Ik zal jullie daar afzetten.”

Zo belanden we voor de poort van het 'stadion' van Karakoksha: een heus grasveld met een matig intact houten hek eromheen, zo hoog dat het alleen de degelijke dorpelingen buiten kan houden. De weg wordt versperd door twee politiebusjes en een auto, maar wij laten ons daar niet door afschrikken. Links en rechts van de ingang staan particuliere kraampjes met 2-liter flessen bier, versgebraden shashliks met onbeperkt uitjes, saus en brood, broodjes gevuld met aardappelpuree of vlees en, wat al het andere doet verbleken, bovendien een respectabele voorraad chocolade; wij komen de avond wel door. Rechts staat op het podium een bandje voor een man of vijftig te rocken. Wij zijn al gauw bijna zo populair. Bij de 14-jarige meisjes. Als we bij de stand van een Zweeds cosmetica-bedrijf staan, wat me wel enigszins verwonderde, daar, op een grasveld in een nietszeggend dorpje aan de rand van Siberië, verzamelt een groep kinderen en pubers van 10 tot 16 jaar zich om ons heen om mijn Russisch te testen. Wat is je naam? Waar vandaan? Wat?! Lopend uit Tjemal hierheen?! Hoelang blijf je? Welke talen spreek je? … Dit gesprek zetten we bovenop de glijbaan, die onderaan door het ontbreken van een plank niet aan de EU-veiligheidsnormen voldoet, nog even voort, tot het donker genoeg is om in de verste hoek onze tenten op te zetten.

Na bij de aangegroeide menigte teruggekeerd te zijn raakt Robert in een intieme conversatie met de aanvoerder van de locale alcoholisten vereniging, die later op de avond met zijn wandelstok in de hand wat ruimte voor het podium creëert door een spectaculaire, doch gevaarlijke dansshow te geven. Een aspirant-lid introduceert zich met de onmiskenbare vraag of hij misschien ook een teug uit onze tweede 2-literfles in zijn keel mag laten klotsen.
Mijn: “hou maar”, was voor hem het perfecte antwoord. Robert bij hem achterlatend ga ik op jacht naar nog twee van die bodemleggende aardappelpuree broodjes. Helaas weten de beïnvloedde mannen achter de tafel nog maar één koud broodje op te duikelen, maar dit maken ze goed door er 'sto gram' wodka bij te leveren. Over betalen wilden ze het sowieso al niet meer hebben. Na twintig minuten met de bakkeres te hebben geconverseerd vind ik Robert weer terug. We genieten beiden van een half broodje, de geschikte muziek en het ontstuimige publiek, tot er een spanning in de lucht voelbaar wordt, wat steeds meer mensen actie doet ondernemen. Een alleenstaand meisje, die me al een aantal maal opgevallen was, verdwijnt plots, met een nieuw op het strijdtoneel gekomen dorpeling hand in hand vanuit het verlichte gedeelte van het veld; het is me duidelijk; het laatste nummer is aangebroken...

Een blonde vrouw komt naar me toe.
“Ik heet liefde”, zegt ze. Die naam, die bijna net zo vaak voor komt als 'Olja', was gedurende de avond al vaker aan me voorgesteld. Ik vroeg me af hoeveel mensen hem voor de gelegenheid uitgekozen hadden. “Zullen we dansen?”
“Whatever”, antwoord ik in het Russisch. Als ze daar gelukkig van denkt te worden.
“Laten we langzaam dansen”, oppert ze. Dat was wel even wennen voor me, om met een 35-jarige vrouw te staan schuifelen. “Ik heb een dochter”, introduceert ze zich verder.
“...”, zeg ik, afwachtend waar ze heen wil, maar dat wordt maar al te gauw duidelijk: ze snijdt al een ander onderwerp aan.
“Russische vrouwen zijn mooi, hè”, merkt ze op. Ze is lekker 'to the point'.
“Ach”, antwoord ik oprecht en politiek correct:“zoals in ieder land zijn er mooie vrouwen, maar ook minder aantrekkelijke vrouwen.” En ik kan het weten, nu ik aardig wat landen aangedaan heb. Dat is wellicht één van de belangrijkste leerpunten van deze reis geweest, naast de ontdekking dat overal overwegend aardige en gastvrije mensen wonen, al zijn we dat in Europa een beetje ontgroeid.
Het komt over: “En ik? Vind je mij mooi?”, vraagt ze betwijfeld.
“Normalna” Al klinkt het voor mij nogal gematigd, wordt dit woord in het Russisch altijd toch vrij positief opgevat. Nu niet. Het nummer is af en na een droge 'paka' loopt de eenzame moeder terneergeslagen van de markt.

Ook Robert werd in het spel betrokken. Tijdens datzelfde laatste nummer was hij ten prooi gevallen aan een vrouw die haar armen om hem heen sloeg, zoals alle alleenstaanden dat nog gauw even bij iemand deden, in de hoop de nacht niet alleen door te hoeven brengen. Ik wist dat dat diezelfde dag, door het tijdsverschil een paar uur eerder, enorme bossen, bergen, meren, velden, snelwegen, een dijk en tientallen molens verderop niet anders was gegaan. Voor wie op de Polderse kermis was, ik was er ook, en ik heb stiekem op jullie gedronken, in de wetenschap dat we feitelijk in precies dezelfde situatie zaten. Een jaar eerder nog had ik één van de portiers van de Boemerang zelfs na het laatste nummer nog een vriendin van een vriendin van mij zien bedwelmen.

Zodra ik me van de blonde Liefde bevrijd had, werd ik door Robert als vertaler ingeschakeld.
“Hoe heet hij?”, vraagt zij.
“Hoe heet jij?”, vraag ik.
“Ik heet Robert”, zegt Robert.
“Hij heet Robert”, zeg ik.
“Hoe heet zij?”, vraagt Robert.
“Hoe heet jij?”, vraag ik.
“Ik heet 'Naar Huis'”, zei de dronken vrouw.
“Zij heet 'Naar Huis'”, zeg ik tegen Robert. “Wil je vannacht in je tent of in een huis slapen?”

Gastvrij volkje, die Russische Siberiërs, maar wij besloten toch netjes in onze eigen natte tentjes te slapen. Dat was maar goed ook, want de volgende morgen, toen Robert al fris buiten stond terwijl ik nog wakker lag te worden, kwam het hoofd van de politie bij onze tentjes staan. Ik rits mijn tent open en geniet van het uitzicht op een drietal politiebusjes. Niet voor ons, gelukkig. Ze hoorden bij de politieagenten, die gisteren iedere oproerkraaier van het voetbalveld verwijderd hadden en de nacht, net als wij, in een paar koepeltentjes hadden doorgebracht.
“Kunnen jullie ervoor zorgen dat je om 12 uur weg bent?” Nog twee uur te gaan.
“Ja prima.” Ik kijk naar de groep agenten die, al dan niet volledig aangekleed, op een aantal krukjes en op het gras rond een verzameling van eten en drinken zit. Eén vrouw vergezeld hen. “Goh, zijn jullie koffie aan het drinken?”, merk ik tactisch op.
“Ja, onder andere.”
“Ah, mijn vriend houdt heel erg van koffie...”

Eén minuut later heeft hij een dampende mok koffie in zijn handen. Als ik twee minuten later, na mijn slaapzak en matje over het houten hek, dat om het voetbalveld heen staat, gehangen te hebben, weer zijn kant op kijk, wordt hem juist een wodka ingeschonken. Ik weet het nog vijftien minuten uit te stellen voor ook ik met een 'brat, kom hier' bij hen word geroepen. Na een kop thee en een sneetje kaas met worst en sala (puur varkensvet) komt de deler bij mij aan. Hij vult het glas met een ruime laag levensmiddel, welke ik onder het motto 'als je in Siberië bent, doe zoals de Siberiërs het doen' braaf achteroversla. Bovendien was het op bevel van de politie... De officier beweegt de fles weer naar mij toe, waarbij ik instinctief een afwerend gebaar maak.
“Nee, je moet het glas teruggeven!”, maakt mijn buurman, de volgende begunstigde, me duidelijk.
Ik geef het glas aan de deler. Deze schenkt er weer een mooie laag in uit en biedt hem mijn buurman aan. Zo legen we de fles, waarop we aan de volgende beginnen. Gelukkig ontdekken Robert en ik gauw dat je, om de vrijgevigheid van de deler te respecteren, een boks tegen het je aangeboden glas moet geven, om ervoor te zorgen dat deze hem aan de volgende op rij aanbiedt.

Ik vertel welke landen ik allemaal bezocht voor ik in Altai geraakte. “..., Turkije, Georgië, Armenië, Georgië, Azer...”
“Ik was vorig jaar ook in Georgië”, zegt één van de mannen. Hij had Gori met andere intenties bezocht dan ik ooit zal doen.
“Ben je ook in Ingoesjetië en Tsjetsjenië geweest?”, vraagt een ander. “Daar zat ik vorig jaar. Terroristjes vangen...”

Na een uur krijg ik een ingeving. De heren, die niet allemaal bij de politie, maar ook bij de marine en speciale eenheid werken, zullen terugrijden naar hun basis in de hoofdstad van de republiek. Wat die lui van de marine hier te zoeken hebben is me niet geheel duidelijk.
“Dus jullie gaan met de auto naar Gorno-Altaïsk?”
“Ja, zometeen gaan we daarheen.”
“Hebben jullie toevallig twee plaatsjes voor ons over?” Gorno-Altaïsk is halverwege de autoweg terug naar Tjemal, waar we vandaag onze spullen graag vandaan willen halen. Daar maakten onze buurkampeerders geen probleem van. Dat maakte een mooie gelegenheid om even afstand van ze te nemen en onze tenten op te gaan ruimen. Wanneer dit gebeurd is neem ik weer bij hen plaats, terwijl iedereen juist opstaat. Drie van de mannen beginnen hun tenten op te ruimen, al de flessen verdwijnen in een ondoorzichtige plastic zak en een nog rondslingerend biertje wordt mij in de hand gedrukt. Een witte lada komt het stadion binnengereden. Een man in burger stapt uit, praat wat met het hoofd, stapt vijf minuten later weer in zijn auto en verlaat het terrein. De zak met flessen gaat weer open, de mannen en het meisje zitten weer neer. Alleen de drie jongens die de tenten aan het afbreken zijn maken hun werk even af.
“Het was de commandant”, wordt me verteld.
“Wat zij hij?”
“Dat het er goed uitzag bij ons.”
Ik zet het biertje op de grond; de kust is weer veilig.
“Mogen jullie geen alcohol drinken dan? Het is toch zondag?”, vraag ik loyaal. Bovendien was het een feestdag voor de OMOH, de Russische zeemacht.
“Niet als we in uniform zijn. De bevolking mag geen alcohol drinkende uniformen zien.”

Nouja, voor de gelegenheid waren enkelen slechts in een half uniform. Een van de jongens met een ontbloot bovenlichaam heeft een pistool aan zijn broeksriem hangen. Robert vraagt of hij hem even mag zien. De behoorlijk aangeschoten man pakt het schietwapen, ontlaadt hem en geeft het lege pistool aan Robert. Die kijkt er even naar, waarna hij hem weer teruggeeft. Het wapen wordt weer geladen en komt na een kort showtje weer aan de riem te hangen, waarna hij weer een wodka-tje aangeboden krijgt.

We stappen in de politiebusjes. Dat type was me al vaak opgevallen tijdens het liften, en na de Lexus en Wolga was dat de laatste auto waar ik altijd nog eens met mee wilde rijden. Weer een wens in vervulling gegaan.

We rijden naar de winkel om nieuwe wodka in te slaan. Ik draag bij in de vorm van chocola en Robert koopt koekjes. Drie kilometer verder steken we een brug over de rivier over, waarna we direct afslaan om een verlaten kei-strandje te bezoeken.
“Wat gaan we hier doen?”, vraag ik.
“Controle. We moeten bij elkaar controleren of we geen drugs bij ons hebben enzo.”
Zogezegd, zogedaan, al vraag ik me af wat er nog onder 'enzo' kon vallen, als iedereen al in likeur gedrenkt is. We stappen allemaal uit de auto en gaan in een cirkel staan. De deler opent een nieuwe fles wodka en deelt deze, en de volgende, weer uit. De shots die ik oversla belanden in de chauffeur van mijn politiebusje. Integreren... Ondertussen wordt de controle onopgemerkt uitgevoerd. Ik heb er in ieder geval niets van mee gekregen. De dikste man van de delegatie laat ons moedwillig nog even genieten van hoe hij een paar keer de rivier over zwemt, terwijl het aanwezige meisje zich door allen laat bekoren. Na een uurtje vraag ik hoe laat ze in Gorno-Altaïsk verwachten te zijn. Juist dan wordt het laatste bodempje weer uitgeschonken; hoog tijd om in te stappen en verder te gaan.

Terug in Karakoksha bezoeken we een andere winkel, waar ik om de vertering te remmen nu ook koekjes insla en door anderen de wodka aangevuld wordt. Robert had het zwaarder te verduren, aangezien hij door een speling van het lot bij de deler in de auto beland was. De volgende halte was bij een garage, waar een van de busjes een nieuwe band opgeschroefd kreeg. Twee winkels later, de eerste had geen wodka meer, duwt een van de jongens een biertje in mijn hand, zodat ik die voor hem in het politiebusje kan brengen, zonder dat het gezin, dat voor de deur van de winkel staat, kan vermoeden dat ook officiele mensen alcohol drinken.

Ondertussen zitten we in een ander dorpje, veertig kilometer de verkeerde kant op, omdat ze daar, voor een andere controle, een paar formulieren moesten laten bestempelen. De groep houdt zich voor een winkel op, terwijl één auto naar het contolepunt rijdt. Hierna rijden we terug langs Karakoksha en belanden we op de bruiloft van één van de familieleden van mijn chauffeur, die daar even gedag moet zeggen. Hij is de enige Altaier van het gezelschap en daarmee de enige die er Centraal-Aziatisch uitziet. Na de bruiloftsstoet het familie erf op te hebben zien gaan komt hij terug en rijdt ons naar Gorno-Altaïsk. In vier uur hebben we een ritje van zestig kilometer volbracht; mijn slechtste en meest byzondere lift ooit. We zijn veel over de cultuur van het lokale politiewezen te weten gekomen.

Zodra we liftend in Tjemal beland zijn, begeven we ons naar de taxichauffeur die onze bagage beheert. Terwijl we onze tassen opnieuw inpakken tikt de man iedere vijftien seconden in mijn zijde om me te vertellen dat hij 'een beetje' dronken is, omdat zijn vrouw vandaag haar 56-ste verjaardig viert. Begrijpelijk; als mijn vrouw vandaag 56 had geworden, had ik me waarschijnlijk ook aan de drank vergrepen. Verder vraagt hij voortdurend of al mijn spullen in orde zijn en zegt hij dat hij natuurlijk nooit iets zou stelen. Ik geloof hem op zijn woord; vijftien keer.

Inderdaad is het een beste man. Zonder nog enig overwicht te hebben weet hij toch zijn nuchtere en minder gunstig gehumeurde vrouw over te halen ons hun huurhuisje aan te bieden. Eigenlijk hebben we daar helemaal geen zin in, omdat dat vaak betekent dat je nog sociaal moet zijn voor de gulle gever ook, maar uiteindelijk blijft ook zij zolang op ons inpraten dat we niet zomaar buiten kunnen kamperen, dat we maar een kijkje gaan nemen. Natuurlijk kunnen wij wel buiten kamperen, we doen niet anders. Maar het huisje is echt perfect, en ondertussen was haar stemming zo omgeslagen dat het niet gewaardeerd zou worden als we het gastvrije aanbod af zouden slaan. Zoals mij al vaker is opgevallen, krijgen gasten die niet betalen meestal de beste behandeling. Immers ben je dan niet gewoon hotelgast, maar een échte gast, aan wie de uitnodigers, in plaats van een droge overeenkomst na te leven, gewoon hun échte gastvrijheid kunnen tonen. Nadat de vrouw des huizes, op haar 56-ste verjaardag nota bene, de bedden voor ons had opgemaakt en wij ons juist klaar maakten om het Oezbeeks restaurant nog eens met een bezoek te vereren, maar deze keer binnen de openingstijden, kwamen de stokbroodjes met kaviaar, caesar-salade, komkommers, tomaten en een groot brok verjaardagstaart al door. En over sociaal contact hoefden we ons geen zorgen te maken. Na het voedsel aan te hebben gegeven en het toilet, dat achterin de groententuin stond, aangewezen te hebben hebben we niets meer van ze vernomen.

De weg naar een andere wereld

2009-11-02T00:38:00.002+01:00

Liften in Kazachstan is vrij gemakkelijk. Eenmaal buiten het dorp wordt vaak snel voor je gestopt en het volgende dorp ligt al gauw 80 kilometer verderop, met niet meer dan leegte ertussen. Hierdoor doorkruis ik met grote stappen het enorme land. De vakantiegangers, die me in Kirgizië oppikten, laten me na een canyon doorkruist te hebben in het Oeigoerse oblast achter.

Een Oeigoerse man vergezeld door twee vrouwen rijdt me van een kruispunt te midden van een droge vlakte naar Tjundsa. Op de achterbank voedt een van de vrouwen me met kleine groene appeltjes. In mijn volgende lada zitten twee Oeigoerse mannen op de hoofdsteunloze voorstoelen. Wanneer het begint te schemeren, praten ze mijn plan om nog verder te proberen te liften uit mijn hoofd.
Ik kan toch beter met hun mee gaan en bij één van hen logeren, in plaats van ergens aan de rand van het dorp mijn tent op te zetten? Ze vertellen me over de Oeigoeren, die in het vijftig kilometer verderop liggende China door regeringslegers beschoten werden. In Kazachstan wordt nog niet op ze geschoten. De Kazachen onderdrukken ze alleen maar, door te voorkomen dat de Oeigoeren werk krijgen, zo vertelt de bestuurder.

Twintig minuten voor hun stad stoppen we even, zodat ze sigaretten kunnen kopen. Bij het wegrestaurant staan twee bussen met Chinese nummerborden, maar de inzittenden die er aan het eind van hun pauze instappen, zien er niet anders uit dan de lokale mensen, al zien ze er ook weer niet Kazachs uit.

Bij moeders thuis in Zjarkend staat al een grote pan besjparmak (lasagnebladen met vlees) voor ons klaar. Na hiervan genoten te hebben brengt zoon me naar een huis in aanbouw, waar hij, samen met een paar andere aanwezige mannen, aan werkt.

's Ochtends brengt hij me naar de rand van het stadje, waarvandaan ik direct door een man en aan vrouw in een bestelbus tot het volgende dorp word meegenomen. Langs de taxi's wandel ik de nederzetting uit, de leegte in. Een man, die met een Zjiegoelie vol groente en fruit zijn vrouw, die op de markt van Sarjeuzek zit, gaat bevoorraden remt voor me en neemt me mee. Terwijl we het smalle gebergte, dat de woestijn van de steppe scheidt doorkruizen laat de motor ons in de steek. Daar heb je een Kazach niet mee in paniek; auto rijden betekent hier ook amateur-monteur zijn. Het meeste werk was nog het vinden van een riviertje, om water te halen om het kokende koelsysteem weer aan de praat te krijgen. Gaandeweg de dag vordert zien de mensen er weer meer Kazachs uit. Even later zelfs Russisch. Een jongeman, die op weg is naar zijn vriendin vertelt me over hoe hij zijn rijbewijs kreeg. Hij had 200 dollar aan de juiste persoon gegeven. Een week later kon hij zijn rijbewijs ophalen.

Een taxichauffeur, die me ondanks zijn beroep mee liet rijden, zet me bij een brede rotonde af. De 'grote' rode weg gaat via een boog naar rechts, door het gebergte, maar ik besluit, na door de chauffeur verzekerd te zijn dat er verderop echt nog auto's rijden, een kortere, op mijn kaart in geel getekende weg, te nemen. Want waar bergen zijn, zijn bochten, waardoor de auto's langzamer moeten rijden, terwijl mijn weg het … meer schampend recht door de Aralkum woestijn gaat. Dat scheelt 200 kilometer, wat de moeite waard is, aangezien ik over twee dagen al in Novosibirsk wil zijn. Daar zal een vriend van mij die dag om zes uur 's avonds aankomen.

Ik loop langs de weg richting een gehucht. Iedere vijf tot tien minuten komt er een auto langs. Meestal alleen, maar soms in eens een groep van drie of vier. Toeristen. Families die op weg zijn om een paar uurtjes van het strand te genieten. Daardoor zitten de voertuigen vol met kinderen, tassen, strandstoelen, voetballen; geen plaats voor een dwalende Hollander. Sowieso, 'hoe kan die daar ooit beland zijn?', zie ik ze denken.
Ondertussen ben ik al voorbij het gehucht, waar koeien voorkomen dat grote verganende gebouwen in overwoekerend onkruid kwijt raken. Even later is de ruine van het bushokje alweer anderhalve kilometer achter me. De banden van mijn backpack hebben mijn schouderspieren al te lang bekneld. Ik stop met lopen. Er is niets om naartoe te lopen; het volgende dorp is 30 kilometer verderop. Nog een half uur wacht ik, van het zonnebloemenveld genietend, voor ik besluit ook de andere kant op te proberen te liften, terug naar de 'snel'weg. In deze uitgestrektheid heb ik, zodra ik een auto aan zie komen, nog twee minuten om de weg over te steken. Maar ook de terugkerende families nemen me niet mee. Ook dat is liften. Misschien is het wel een van de leuke kanten; in een paar uur breng je jezelf in een hopeloze situatie, maar dan, plotseling, stopt er toch iemand voor je, en dan zijn direct al je problemen weer opgelost. En dat moment maakt het waard lange tijden te wachten. Uiteindelijk heb je toch weer iemand leren kennen die wel de wil, de durf en de tijd had om je te helpen. En deze keer was die iemand een jongen van 23 jaar. Bij hem zaten al twee andere jongens in de auto, die ook naar het strand gingen, zo verraadden de handdoeken en de watermeloen. Zij bleken ook maar meerijders te zijn. Dat kwam mij goed uit, want de bestuurder reed nog 50 kilometer verder, totaan Lepsi.

“Zal ik je naar het station brengen?”, bood hij me aan.
“Nee dankje, ik ga liftend verder.”
We stonden op een kruispunt. Rechtdoor ging de weg een verhoging over om 150 kilometer naar het noorden de grote weg, die dan vanuit de bergen weer terug is gebogen, te vergezellen. Rechtsaf ging de weg door de heuvels in 80 kilometer recht naar de snelweg toe en links lag de begraafplaats van Lepsi, een dorp op zich.

“Waarheen?”
“Rechtdoor.”
“Maar daar rijdt niemand.”
Ik had anders gehoord.
“Niemand?”
“Helemaal niemand.”
“Nouja, ik probeer het wel een tijdje. Als het niet lukt neem ik de trein wel.”
Het zou niet de eerste keer zijn dat de lokale bevolking ongelijk had, maar mocht dat zo zijn, dan is er een uitweg. Bij mijn overweging of ik door de bergen of door de woestijn zou gaan had het zwarte lijntje naast het gele lijntje op mijn kaart zwaar meegespeeld. Mochten er toch niet zoveel auto's rijden, dan zijn alle dorpjes in ieder geval nog met de ijzeren weg aan elkaar verbonden.

Ik loop twintig meter richting de verhoging als een andere auto al bij me stopt.
“Waar ga je naartoe?”
“Daarheen.”, zeg ik naar het noorden wijzend.
“Lopend?”
“Nee, autostop.”
“Maar daar gaat niemand heen.”
Dat zullen we nog wel zien.
“Heb je een geweer?”, vragen ze dan.
“Nee.”
“Moeten we je naar het station brengen?”
“Nee danku.”
Hoofdschuddend slaan ze af naar Lepsi.

Het was een van de hoogtepunten van mijn reis. Door de woestijn lopen. De eerste meters loop je langs links en rechts gedumpt grof vuil, over asfalt bezaaid met glasscherven van de kapotgegooide wodkaflessen. Maar dan, als na 500 meter het asfalt in aangedrukte grond overgaat en je de tweede heuvel, die als altijd als verrassing achter de eerste verhoging opduikt, overgewandeld bent, dan vindt je wat je in Nederland nooit zult vinden; leegte, met links in de verte een smal strookje van het enorme meer, vanaf daar naar rechts woestijnvlakte en de wind door mijn haren. Een levenservaring.

Tenminste twee autosporen waren er. Maar hoe lang geleden die in de grond gedrukt waren, lieten ze me niet weten. Op de terugweg naar het kruispunt rent een snel vierpotig dier tussen de hopen grofvuil door naar de heuvels. Geen idee wat het was, maar terug bij het kruispunt, waar twee politieagenten bestuurders staan te controleren, wandel ik tweehonderd meter de kant richting de snelweg op, en daar ligt een hond, die het ondanks het spaarzame verkeer toch voor elkaar kreeg om dood gereden te worden. Ook daar komt in het halve uur, waarin ik mijn laatste Kirgieze brood en twee appels eet, niemand langs.

Na een praatje met de politie wandel ik richting het station. Na anderhalve kilometer door het uitgestrekte dorp gewandeld te hebben stopt een bestuurder uit zichzelf zijn auto en brengt me naar het station. Het kaartjesloket is nog gesloten. De beheerder belooft me dat die later zal openen. Ik vraag hem waar ik wat te eten kan halen en hij belooft me een restaurant. Daar aangekomen blijkt het slechts een winkel. Een mooie gelegenheid om mijn stoker en de spaghetti, die ik al in Leiden gekocht had, te gebruiken. Op het perron steek ik de brander in de fik, kook wat pasta en warm een sausje. Zelfs de Parmezaanse kaas ontbreekt niet. Een paar meter verderop loopt een vrouw tegen zichzelf te tieren, dan weer te huilen, om even later weer hard te lachen. Dit gaat zo door. Ik doe maar wat iedereen die langsloopt doet: negeren. De langswandelende dorpelingen zijn veel meer onder de indruk van het feit dat ik daar sta te koken. Ook de kameel, die vijf meter verderop de blaadjes van een boom staat te rukken, merken ze niet op, op één man na, die hem met een tak en een hoop geschreeuw wegjaagt.

Het loket blijft dicht. Ook anderen zitten in het ononderhouden hok te wachten, tot een gerucht rondgaat dat de verkoopster naar huis is, omdat er toch geen kaarten meer te verkopen zijn. De trein is volgeboekt. Geen nood; dat is me wel vaker overkomen. De beheerder laat me even in zijn verblijf rusten. Hij kijkt naar de besneeuwde zwart-wit beelden op de tv, terwijl ik de enorme kaart aan de muur bewonder. Ik had hem al vaker op stations zien hangen. De kaart van de CCCP in 1976 met alle spoorwegverbindingen erin getekent, en zelfs alle dorpen die verbonden zijn erop uitgeschreven. Immens.

Wanneer de trein om 11 uur 's avonds tot stilstand komt, neemt de beheerder me op sleeptouw naar de conductrices. Deze laten me zonder problemen instappen, maar wanneer we langzaam beginnen te rijden gaan ze over geld praten. Na zware onderhandelingen mag ik voor 1000 tenge drie uur meerijden, tot de stad bij de weg. Ik krijg zelfs een bed toegewezen, waarmee blijkt dat ik in een eerste-klas wagon terecht ben gekomen. Dat was nooit de bedoeling, maar dat verklaard wel de 'gratis' thee, die ze me aanbieden. Ik probeer nog even of ik niet tot Semey mee kan rijden, het eindstation dat verderop op mijn route ligt, maar dat krijg ik voor dit geld niet gedaan.

Om half drie zit ik dan ook in een schemerige stationshal, tot ik na een uurtje besluit om vast in de richting van de weg te gaan lopen. Bij zonsopgang kom ik daar aan. Twee uur later word ik uitgenodigd voor een ritje van 150 kilometer.

Een paar ritjes later trotseer ik in een vrachtwagen nog eens 250 kilometer. In vijf uur brengt hij me over een weg als een maanlandschap naar Semey, alert om de enorme kraters heensturend, om zijn vrachtwagen te beschermen. Vlak nadat Sasja me opgepikt had en mijn verhaal gehoord had, werd hij door zijn metgezel, die de vrachtwagen achter hem bestuurd, over de radio opgeroepen.

“Wie is die gast?”, klinkt de krakerige stem vragend door de cabine.
“Een Nederlandse student, blèhd. Hij reist zo autostoppend door 25 landen, blèhd.”
'Blèhd'. Ik had het nog niet eerder gehoord, maar nu zat het één of twéé keer in iedere zin verwerkt. En het zou niet meer stoppen; de twee maanden die mij nog in het Russisch restten zouden vol met blèhd zitten.

Sasja vertelt me over de dienstplicht, die twee jaar duurt.
“Maar ik ben niet gegaan”, zegt hij.
“Mag je daar zelf voor kiezen dan?”
“Nee, maar mijn moeder was bevriend met de dokter die de medische keuring beoordeeld. Die heeft ervoor gezorgd dat ik afgekeurd ben, zodat ik het leger niet inmocht.”

Een half uur voor Semey gingen we nog eventjes eten, blèhd, waarbij ik gelijk door de chauffeurs bevoorraad werd. Daarna laat Sasja me bij een politiecontrolepost achter, na met hen besproken te hebben dat ze even een vrachtwagen naar Novosibirsk voor me moeten regelen. Daar hadden ze helaas niet zo'n zin in. Na een uurtje regel ik zelf een lift naar het centrum. De gunstverlener vertelt me dat Semey juist een scheepslading bussen uit Nederland heeft laten aanvoeren.
"Door die crisis bij jullie doen jullie busbedrijven hun overtollige voorraad nu lekker goedkoop weg!"

Razend over de 90 km weg rijd ik door de bossen en dorpen, die de leegte van de steppe vervangen hebben, naar het noorden, tot ik in een natuurgebied, vijftien kilometer van de Russische grens, aan de kant van de weg word achtergelaten. Ook daar kom ik na anderhalf uur weer vandaan, met het openbaar vervoer. De chauffeur, die me bij de grens afzet, laat me uiteindelijk niet betalen. Voor iemand die van Kirgizië naar Novosibirsk lift doet hij niet moeilijk. Met het voordeel van de voetganger mag ik voor alle auto's, die me anderhalf uur tevoren langs waren geraasd, langs de douane. Na een formulier en een stempel wandel ik Siberisch Rusland binnen, waar ik na dertig meter alweer in een auto plaats mag nemen. Vijf kilometer in Rusland staat in verhouding met de achtertuin van mijn ouders in Nederland, maar toch was dit ritje de moeite waard, daar ik vanuit zijn dorp veel meer kansen heb dan met de mensen die vanaf de grens komen, die me al eens eerder hebben laten staan. Zo kom ik nog 30 kilometer verder. Daar word ik bij een wegrestaurant afgezet, maar deze blijkt helaas gesloten te zijn. De perfecte locatie voor een Russisch drive-in drinkfeestje, zo blijkt. Niet voor mij. Ik zet mijn tent langs de weg op en val onder het geruis van passerende auto's in slaap.

De volgende dag blijkt deze plek niet zo top. Na twee uur naar auto's met hengels gezwaaid te hebben wandel ik verder tot een man van de wegwerkzaamheden me naar het volgende kruispunt brengt. We passeren het meer, waar alle vissers, die vriendelijk naar me teruggezwaaid hadden, hun vrije zondag genieten.

Een kwartiertje wandelen later stopt een motorrijder. Zijn vrouw zit in de zijspan.
“We kunnen je hier toch niet laten lopen!”, roept de vrouw uit.
De man pakt een derde helm uit zijn zetel en zet hem op mijn hoofd. Met mij achterop brengt hij me weer een kruispunt verder; een zandpad dat vanaf de rijksweg de velden in leidt. Zij passeren de eerste bebossing al als ik ze naroep. Het had me een minuut gekost voordat ik doorhad waarom mijn hoofd toch zo vreemd voelde; ik had hun helm nog op mijn kop. Even vroeg ik me af hoe ik die mee naar Nederland zou nemen, tot ik me bedacht dat ze me misschien nog wel zouden horen. Dat deden ze. Ik ren op de terugkerende tweespan toe, geef de vrouw de helm aan en zij stopt hem onder het doek bij haar voeten weg. Na ze nog eens te bedanken wandel ik weer langs de weg, tot ik bij een lange brug kom, waarop auto's niet mogen stilstaan. Een uur duurt het, voor er weer een tweespan langskomt, dit maal met alleen een bestuurder. Natuurlijk kom ik naast Pavel te zitten. Weer is het een ritje van niets, maar de werkloze vijftigjarige man nodigt me uit voor een kop koffie. Twee minuten rijden we door het idyllische dorpje, tot we voor zijn erf afstijgen. Zijn vrouw komt uit het huis en met zijn drieën nemen we in de kleine keuken in de tuin plaats. Al gauw staat er brood met huisgemaakte jam en koffie op tafel. Pavel en Svetlana zijn beiden afgekeurd en leven van hun uitkeringen en wat zoonlief opstuurt. Helaas zijn de uitkeringen, die altijd al wat aan de lage kant waren, de laatste maanden niet meer doorgekomen. Crisis... Daar kunnen ze weinig tegen beginnen; In Nederland wonen we dichter bij Moskou dan zij. Alsof er voor de mensen in Moskou wel wat aan te doen is.

“Ik was wel erg blij dat u stopte. Ik stond er alweer een uur.”
“Ach, waarom zou ik niet stoppen?”
“De meeste mensen stoppen niet.”
“Misschien hebben ze tegenwoordig te dure auto's?”, stelt Svetlana voor.
“Nee joh!”, antwoord Pavel. “Ik heb de auto's gezien: ook de Lada's laten hem staan. Belachelijk!”
“Nog wat thee?”, vraagt Svetlana.
“En neem nog wat brood”, valt Pavel bij.
“Nee, danku, ik had net ontbeten. Ik moest ook maar weer eens gaan. Ik wil vanavond om zes uur graag in Novosibirsk zijn.”
“Wil je melk mee dan?”, biedt de Sveta aan.
“Ik laat je het huis nog even zien. Dan weet je hoe een Siberisch huis eruit ziet.”
Na de kleine keuken, waarin ik niet rechtop kon staan, was het huis verrassend ruim. Maar belangrijker is de groentetuin, waar ze het grootste deel van hun voedsel uit halen, met achterin nog een paar geiten. Na anderhalve liter melk in ontvangst te hebben genomen rijdt Pavel me de twee minuten terug naar de weg, vanwaar ik weer door Siberië wandel. Niet te lang, deze keer. Een man met een rechtssturende Japanse auto brengt me naar Barnaoel. Met een jong stel beland ik bij het treinstation van voorstad Akademgorodok. We rijden langs het grote stuwmeer dat aan de stad grenst, die de bevolking, verlangend naar een onbereikbaar concept, zee noemt. De laatste kilometers staan we in de file, maar die weten ze met een sluiproute, waardoor ik het bosrijke van de universiteitsstad meekrijg, in te korten. In Akademgorodok, dat voorheen op geen kaart te vinden was, omdat daar aan vele geheime ontwikkelingen gewerkt werd, stap ik na twintig minuten wachten in de bus naar het centraal station van Novosibirsk.

17.30. Robert zijn trein zou om 18.00 binnen moeten komen en ik heb nog 25 kilometer stad met bushaltes af te leggen. De bus zit vol met zomerse Russen die juist van het strand komen. Enkele jongens en meiden zitten aan elkaar geplakt; een fenomeen dat ik vanaf Turkije al niet meer op straat gezien had. Een jongen met een gazig hesje aan, waaraan een rolletje bonnetjes hangt, komt voor me staan. Ik geef hem 1000 roebel, vers uit de automaat. Een buskaartje kost 17 roebel.
“Daar hebben we niet van terug, meneer”, zegt hij droog.
“Do you speak English?”, antwoord ik. Wat hij zei, ging me iets te snel. Tot nu toe was voor de mensen die tegen me spraken Russisch vrijwel altijd de tweede taal geweest.
“Oh”, zegt hij lachend:“laat dan maar!”
“Nouja...”
“Nee joh, geen probleem. Hier, ga maar op mijn plaats zitten”, zegt hij, terwijl hij op de voor de conducteur gereserveerde stoel wijst.
“Das niet nodig. Bedankt.”
Zelfs het openbaar vervoer houdt mij als lifter in ere.

Om tien over zes draait de bus vanaf het Leninplein de stationsmagistraal in. Het is natuurlijk onzin, om in een miljoenenstad op een hoofdweg vanuit de bus de trottoirs af te speuren om te kijken of je een bekende ziet lopen, zeker als je duizenden kilometers van de bekende wereld verwijderd bent. Toch was het een goede ingeving; zodra we het zebrapad voor het station overrijden, zie ik Robert met zijn backpack bij het stoplicht staan, klaar om over te steken. Hij is niet alleen; onze gastvrouw, die ik de week ervoor al geregeld had, is er ook al bij. Als een van de eersten dring ik me uit de bus en ren de paar stappen naar het zebrapad, waar zij juist overheen naar me toe lopen.
“Dag Robert!”
“Dag Chiel!”
“Dag...”
“Vera”
“Ah, Vera”, onze handen schudden elkaar terwijl enkele zoenen hun doel missen:“Ben ik vier dagen vanaf Kirgizië hierheen aan het liften, en jij zit drie dagen lang in de trein om vanaf Moskou hier te geraken, en dan komen we precies op hetzelfde moment voor het station aan!”
“Maar je wist toch dat ik nu zou aankomen?”, verwerpt Robert het wonderlijke van de situatie.
“Ja, maar ik wist niet wanneer ik zou aankomen en ik had ook geen idee dat jij er al zou zijn!”, zei ik tegen Vera.
“Zullen we eerst jullie tassen maar even bij mij dumpen?”, stelt ze voor.
Dat doen we, en voor we gedoucht zijn heeft ze ook al een maaltijd op tafel staan. Daarna trotseer ik de vier blaren op mijn linker voet, die ik aan al dat gewandel van de afgelopen dagen te danken heb, nog even met een toeristische rondwandeling door de hoofdstad van Siberië. Het meest bijzonder zijn de oude houten huizen, die vaak vervallen zijn en leeg staan.
“De grachtenpanden van Novosibirsk”, grappen Robert en ik. In Nederland zouden dit de duurste huizen van de stad zijn”, onpraktisch en aantrekkelijk gemaakt door hun monumentale waarde. Hier (nog) niet. “Zullen we er een kopen en er een hostel van maken? Authentiek en perfect gelegen in het oude centrum!”
“Goed plan!”, bevestigt Vera:“In Novosibirsk zijn nog geen hostels.”
“Heb jij geld?”, vraag ik:“dat is mijn enige probleem...”

Na een ontbijt met chocolade denken Robert en ik na over waar we onze tijd willen besteden. We hebben drie weken de tijd voordat Robert vanuit Moskou terug naar Duitsland vliegt en ik, ook in Moskou, zenuwachtig moet gaan worden om daar het beste van mijn onderzoek te proberen te maken. Robert wil vooral avontuur deze vakantie. Ik ken hem niet anders. Nadat ik twee jaar eerder in de bus van Roemenie naar de hoofdstad van Moldavie na de grensovergang zijn paspoort in mijn hand gedrukt kreeg (en ondanks de Duitse kaft deze toch opende om te bekijken of niet toevallig mijn foto erin gedrukt stond), zijn we samen in de clandestiene dictatuur Transdniestr verzeild geraakt en hebben we een nacht in een vissersboot op de Zwarte zee gedobberd. Reden genoeg om me nu in de oneindigheid van Rusland te vergezellen. Mijn wens is om even niet de nadruk op hoofdsteden te leggen, waar ik door mijn onderzoek al veruit de meeste tijd door rondwaar. Verder heb ik de schoonheid en ongereptheid van Kirgizië nog vers in het geheugen en wil ik daar graag meer van zien. We besluiten dan ook de bergen op te zoeken.

Hier 'in de buurt' is Altai daarvoor de beste optie. Republiek Altai is een deelrepubliek binnen Rusland met wellicht het meest populaire gebergte van het rijk. De bergen zijn nauwelijks hoger dan 2500 meter, maar de natuur schijnt er geweldig te zijn. Dat moet wel, want toen ik Vera mijn foto's van de Kirgiziese bergen liet zien, merkte Vera op dat ze dat precies zo in Altai gezien had. De gebruiken en de taal van de Altai hebben veel met Kirgizisch en Oezbeeks te maken. Ik twijfelde nog een beetje omdat ik daar de dag ervoor juist vlak langs gelift was, wat betekent dat ik nu dezelfde weg weer 500 kilometer terug zou gaan.
“Het is een dag liften”, vertelt Vera:“Vorig jaar vertrok ik tien uur 's ochtends. 's Avonds was ik in Tjemal.”
“En Tjemal is waar we willen zijn?”
“Daar beginnen alle toeristen.”
“Prima, dan gaan we daarheen.”

Hoe we in dit gebied, dat zowel aan Kazachstan, China als aan Mongolie grenst, zullen komen, hebben we nog niet direct bepaald. Ik ben nog high van het liftavontuur van de afgelopen dagen en wil de kans op een overdosis niet laten schieten, maar Robert, die voorheen ook wel gelift heeft, zou liever met de trein of de bus gaan, omdat het wellicht sneller gaat en je onderweg meer tijd hebt om een boek te lezen. Ik geef gemakkelijk toe. Ik heb immers al drie maanden mogen bepalen wat ik doe. Nu geniet ik er even van dat ik niet alles zelf hoef te beslissen.

Eerst gaan we in de lange rij staan om treinkaartjes te proberen te bemachtigen, maar zodra we bijna aan de beurt zijn merkt Robert op dat we geen paspoorten bij ons hebben. In Rusland doen ze er al alles aan om het kopen van een treinkaartje zo langzaam en ingewikkeld mogelijk te maken; zonder paspoort is het echt niet mogelijk. We lopen in een uurtje naar het busstation. Daar blijkt voor 1000 roebel om half negen 's avonds een bus te gaan.

Yurtland

2009-09-02T21:17:00.016+02:00

In Batken, waar de taxi me afzet, stort een groep taxichauffeurs zich over me heen. Hier zal ik een rit om de in de weg liggende Oezbeekse enclave moeten regelen. De eerste biedt zich voor 1500 Som aan, wat ik gemakkelijk naar 1000 weet te praten, maar ik ga niet akkoord; 500 (8 euro) wil ik ervoor betalen en anders ga ik lopen. Ik heb nu toevallig even geen haast. Ik vlucht een winkel in, waar moeder en zoon, die de zaak runnen, zitten thee te drinken. Daar koop ik brood, water, pasta en een blikje vis; et de spaghetti die ik al maanden meedraag genoeg om drie dagen wandelen te overleven. Moeder nodigt me uit voor de thee, die ik aan de bezoekerskant van de balie, op een stoel gezeten, opdrink. De rus, die bij me in de taxi zat en nu in dezelfde situatie zit, komt ook de winkel binnen. In de taxi had hij al gezegd:
"Kijk", en hij liet zijn paspoort zien. "Ik ben net als jou ook Rus, dus zullen we samen een taxi zoeken?"

"Ook Rus?", had ik geantwoord. "Maar ik ben een Nederlander!"
Ook hem willen ze voor 1000 som verplaatsen, waar ook hij niet mee akkoord gaat. Met zijn vieren drinken we thee, tot ik besluit te vertrekken. Moeder geeft me nog een blik vis mee en de later binnengekomen vader stopt me een zak koeken toe. Eenmaal buiten, wandel ik met mijn bepakking weer langs de taxichauffeurs, die zeggen:
"Kom hier met die tas, dan gaan we!"
"Ik ga al, lopend!"
"Lopend?!" Belachelijk vinden ze dat. Maar zij kennen de mogelijkheid van liften nog niet.

Ik geniet van de vrijheid. Loop lekker door de rust van de heuvels, een briesje in mijn gezicht maar verwarmt door de zon; op de zware tas na is het heerlijk. Voor vijfhonderd meter. Dan stopt de 1000 som vragende taxichauffeur met twee klanten in zijn auto naast me.
"Stap in."
"Nee."
"Voor hoeveel wel?"
"500."

"Oke." Hij stapt uit, laat me mijn tas achterin gooien, en we rijden weg. Na twee kilometer zijn we uit de heuvels en al gauw rijden we door de woestijn. Zonder tegenligger of achterligger doorkruizen we kilometers niemandsland, tot we de bewoonde heuvels aan de andere kant inrijden, waar we na nog enkele kilometers een kruispunt bereiken. Daar kijk ik hoeveel een andere inzittende hem betaalt, wat, ondanks mijn doorzettend afdingen, nog altijd vier keer minder blijkt te zijn dan ik zou betalen. Met deze nieuwe kennis halveer ik mijn prijs nog eens, waar de chauffeur zich al gauw bij neerlegt.

Weer mag ik een stukje lopen. Nu besef ik ook wat ik de afgelopen weken, door de oneindigheid van Kazachstan, de registratieplicht van Oezbekistan en mijn haast in Tadzjikistan, omdat mijn visum me daar nog maar vijf dagen rechten gaf, gemist had. Want daar miste ik iets, en nu weet ik wat dat was, dat ik tekortkwam. Ik miste de vrijheid van het liften. Het gevoel dat het niet uit maakt waar je die nacht zal slapen. Het vertrouwen dat het vanzelf wel goedkomt, wat nog realistisch is ook, en dat je, hoe dan ook, toch zeker je doel zal bereiken. Want waar mensen rijden, kan gelift worden.

Een uur lang loop ik foto's makend langs velden met hier en daar een huisje. Mensen bewerken hun akkers, terwijl andere vlakken paars of geel zijn van het juist ingetreden voorjaar. Eén keer wordt ik door de politie aangehouden. Ik had ze niet herkend, omdat ze incognito in een normale Niva rondreden. Ze waren benieuwd wat er zo interessant aan de velden was, dat ik er foto's van maakte.
"Ik ben een simpele toerist", verklaar ik, waardoor ik er na hun verwondering over mijn gevulde paspoort vanaf kom. Na het uur begint de lucht te rommelen. Donkere wolken pakken zich samen en worden door de bergen mijn kant op gedwongen. Wanneer de eerste dikke druppels op mij neerstorten vraag ik me af naar welk huis ik zal lopen, terwijl ik vecht met mijn vertrouwen dat de echte bui wel over zal waaien. Drie jongens, waarvan twee met een fiets, verzamelen zich om me heen en praten een paar minuten met me. Waarvandaan, waarnaartoe, hoe?
"Liftend."
"En wat als het regent?"
"Dan word ik nat."
Maar niet deze keer. De bui sterkt aan, dat wel, maar een Kamaz haalt me van achteren in en hoewel ik nauwelijks mijn hand uitstak trapt de vrachtwagenchauffeur op de rem en houdt de passagiersdeur voor mij open.
"Meerijden?"
"Graag!" Tot ziens jongens uit afgelegen Kirgizië; ik zit alweer droog.

Als je ooit lange afstanden lift, ga dan niet met een Kamaz. Deze Russische vrachtwagens zijn tergend traag. Voortdurend vliegen de Volvo's, DAF's en Globetrotters je voorbij, om over de personenauto's, nog altijd mijn favoriet, maar te zwijgen. De weg was dan wel erg slecht, zo zonder asfalt door de leegte, maar 30-40 kilometer per uur is toch echt te gek, als je ruim 200 kilometer te gaan hebt. Toch was ik er wel blij mee.
Het weer klaarde al gauw op en de zon brak door. Het was een mooie rit. Grote stukken reden we langs de Oezbeekse groene Fergana-vallei en zelfs over een weg die kilometers door niemandsland ging, zo vlakbij de grens als het lag. We gingen namelijk aan de ene kant de Kirgizische grenspost over, waarbij ik erg zenuwachtig werd dat we ook de Oezbeekse grens over zouden gaan, maar in plaats daarvan sloegen we rechtsaf een weg in, die letterlijk over de grens van de twee landen ging.
Daar werden juist alle Oezbeekse aansluitingen opgebroken, die vroeger, toen het rijk van Estland tot Turkmenistan praktisch één groot land was, de grenzeloosheid benadrukten. Nú niet meer. Ze hebben nu grenzen, al zijn ze er op grote stukken nog niet uit waar die liggen, omdat ze, toen de grenzen er nog niet toe deden, op iedere kaart net even anders waren ingetekend. Daarom graven ze nu, waar ze er wel over uit zijn, een diepe greppel tussen de twee landen, waarbij alle tuinen en huizen die in de weg staan het moeten ontgelden en de Kirgizische huizen aan de andere kant van de weg nu definitief van de dorpen afgesneden worden. En daar reden wij nu langs.

Twee uur ten zuiden van Osh genieten we een shashlik in een restaurant. Bij het afrekenen zegt de serveerster:
"Ik heet Zarina en ik ben 18 jaar. Mag ik je emailadres?"
"Tuurlijk."
De vluchtige glimlach op haar gezicht zei me al genoeg, toen ik bij het ontvangen van de vleesspies mijn standaard 'zdravstvoejte' en 'spasiba' liet horen, zoals ik deze naar iedereen toe uitspreek. Vooral naar de genegeerde dames, die bij de metro penningen verkopen of schoonmaken, waarbij soms hun eeuwige chagrijnige grimas even tot een verloren lieve glimlach vertrekt, waarbij ik hoop hun leven heel even mooi te hebben gemaakt.
"Schrijf mij; ik zal terugschrijven", beloof ik de meiden van Centraal-Azië, die ik op straat tegenkom oprecht, wanneer ik hen het gevraagde geef. Ze schrijven me niet. Ik blijk voor hen net zo'n vluchtige gedachte geweest te zijn als zij voor mij.

Drie uur 's nachts komen we in Osh aan. Sino laat me bij zijn vrachtwagen achter, waar ik in de cabine ga liggen slapen, terwijl de met grote stenen gevulde trailer achter mijn rug door een vijftal jongens wordt leeggeschept. Na het wakkerworden maak ik kennis met de mensen die op het terrein van het vrachtwagenbedrijf wonen. Na de dochter des huizes mijn mailadres te hebben gegeven loop ik een paar uur door Osh. Het is bijzonder. Niet standaard-communistisch als Dushanbe, maar toch met de gebruikelijke elementen. Zo is er een groot grauw overheidsgebouw met een enorm Lenin-standbeeld, die met zijn rug naar het vergaande Lenin-kinderpark gekeerd staat, waar in de enige van de vele vijvers, die dit jaar wel gevuld is, kleine jongens spelend zwemmen. Natuurlijk is er ook een groot operagebouw en zoals altijd lange rechte lanen, met aan weerszijden hoge tientallen jaren oude bomen, die de lelijke woonblokken verbergen. Maar hier kun je ook in een van de vele theegana's traditioneel gemaakte samsa kopen, heerlijke lagman eten of shashliks bestellen, en er is een levendige markt vol Oezbeekse en Kirgizische waren. Op straat spreekt Yoldash me aan, omdat hij graag zijn Engels wil oefenen. Hij blijkt gastroenteroloog en wil graag in Europa dokter zijn.
"Want weet je wat dokters hier verdienen?"
"Geen idee."
"Ik krijg 20 dollar per maand... Wat verdient een dokter in Europa?"
"Over drie jaar, na zes jaar studie, verdien ik 150 keer zoveel als jij. Daarna wordt dat meer."
Logisch dat hij naar Europa wil. Of ik hem niet kan uitnodigen...
In een winkel koop ik een nieuwe SIM-kaart. Daarbij heb ik een gezellig gesprek met de verkoopster. 's Avonds belt ze me op, zonder dat ik haar mijn nummer had gegeven.
"Waar zit je?"
"Ik sta juist op de taxi te wachten. Ik ga vannacht naar Bishkek."
"Wanneer kom je weer naar Osh?"
"Goede vraag. Misschien later deze week. Als ik kom laat ik het je weten."
"Oké, tot dan!"
"Paka!"

De taxi brengt ons door de nacht over de bergen. Bij zonsopgang rijden we op 5000 meter hoogte over het asfalt door de groene grasvelden. We passeren vele langs de weg, en in de verte aan de overkant van de rivier staande yurts. Die ver weg staan behoren toe aan de veehouders, die enorme kudden schapen, koeien en paarden beheren, terwijl de dichtbij gelegen yurt-dorpjes vooral voor de automobilisten opgetrokken lijken te zijn, aangezien daar shashliks bereidt en кымыз verkocht wordt. De onvertaalbare term staat voor paardenmelk, die wij als over datum zouden beschouwen. Een Kazachse en dus ook Kirgizische delicatesse. Ik heb kunnen voorkomen dit te moeten proberen; airan en kefier, verdunde zure melk, dat vanaf Bulgarije al te verkrijgen is, is genoeg voor mij.

Mocht u ooit in deze streek belanden, rij dan op een zomerse lentedag overdag van Osh naar Bishkek of andersom. Het is eigenlijk verschrikkelijk dat ik het 's nachts heb gedaan, los van het feit dat ik geen oog heb dichtgedaan. De zonsopgang was dan weer wel de moeite. Het zou nog beter zijn als u bovenop zou blijven kamperen, misschien zelfs in één van die yurts. Maak u geen zorgen over de kou; de vetlaag van de schapenhuiden, die als tentdoek zijn gebruikt, houden u wel warm, zolang het geen winter is.

In Bishkek vind ik, na een ontbijt in het park met de koeken, die ik in Batken heb gehad, internet. Daarmee kom ik erachter dat ik nog steeds geen gastheer of vrouw heb, waar ik kan overnachten. Gelukkig heb ik nog de hele dag om dat te regelen, en al regelende zit ik in een internetcafe, dat 24 uur geopend is. In het ergste geval val ik daar in slaap. In de loop van de ochtend stuur ik vijf aanvragen. Na vier uur beeldscherm is het tijd voor pauze, vooral om eten te zoeken.

Ik kom een oude dame tegen die haar pannenkoekjes, gevuld met aardappel, staat aan te prijzen. Ik koop er twee, geef geld voor 4 en krijg er vier. Terwijl ik mijn pannenkoeken sta op te eten komt de volgende klant aanlopen.
"Sto gram, pazjalste"
Ze betreedt via de schuttingdeur haar tuintje, opent een luikje dat in de schuttingdeur verwerkt zit en steekt even later haar hand, die een bekertje wodka omsluit, naar buiten. De zwerver pakt hem aan, gooit het watertje door zijn keelgat, grijpt één van de drie lepels vanuit het pannetje met sla, dat de vrouw nu naar buiten steekt, neemt steels een paar happen, wenkt de rest van de pan weg en wandelt weer verder, de voorbijgaande menigte in. De vrouw komt naar buiten en gaat weer bij haar pannenkoeken zitten, waar ze er een paar van verkoopt, tot de volgende alcoholist langskomt om even bij te tanken, waarvoor ze het ritueel herhaalt.

Terug in het internetcafe lees ik dat Nazik en haar moeder me verwelkomen. Een uur later haalt ze me op en al gauw zitten we thuis van moeders kookkunsten te genieten. Het is een familie van schaakmeesteressen. Moeder, die bij de universiteit werkt als schaaklerares, heeft het vooral over haar derde dochter, die in Amerika zit en schaakkampioen van Kirgizië was. Nazik, of in onze taal 'zachtheid', kan het ook vrij goed, maar heeft het te druk met haar werk bij de bank. Ze had drie jaar lang in Duitsland gewerkt, maar is toen terug naar Centraal-Azië gevlogen. Toch zou ze nu weer graag naar Europa gaan.

Moeder Bagtonoer begeleidt me de volgende dag van overheidsgebouw naar overheidsgebouw om me te registreren. In de 'Lonely Planet' stond dat EU-burgers, behalve Nederlanders, zich niet hoeven te registreren. Daar baalde ik natuurlijk van, maar na in Osh en in Bishkek vier instanties te hebben bezocht kwam er een lijst tevoorschijn waarop stond dat ook ik zonder problemen vrij was om te gaan en staan waar ik wilde. Gerechtigheid. Daarna bezoek ik de Kazachse ambassade, om daar een nieuw visum te regelen voor mijn oversteek naar Rusland, maar helaas is het feest in Kazachstan en dus ook een beetje in Kirgizië; er wordt vandaag niet gewerkt. Tijdens de daaropvolgende vier bezoeken aan de ambassade krijg ik het uiteindelijk voor elkaar. Drie keer heeft het meisje achter de balie me naar vijfhonderd meter verderop gestuurd om een kopietje te maken, waardoor ik me drie keer in voordringende menigte naar haar balie heb moeten werken. De vierde keer stuurde ze me naar een bank, ergens ver weg in het centrum van de stad, om daar een betalingsbewijs te regelen. Toen ik dat twee dagen later toonde, begonnen ze met mijn aanvraag. De consul had toch ook een beetje met me te doen en besloot me de één-dags service te geven. Daardoor mocht ik mijn paspoort vrijdag alweer ophalen, terwijl mensen die hem twee dagen eerder hadden ingeleverd hem maandag pas konden verkrijgen.

Bij de universiteit word ik aan een lijst professors geholpen, die ik in verschillende ziekenhuizen in de stad mag bezoeken. Dat gaat wel goed, ook dankzij Artem, die ik 's avonds thuis ontmoet. Hij is dokter en nodigt me uit bij hem op zijn werk langs te komen. Zo helpt hij me aan twee professoren. Samen met de anderen kom ik slechts op vier, doordat velen al op vakantie zijn, of domweg niet willen meewerken. Zo stuurde de hoofdoogarts me door naar zijn onderdanen, die me vervolgens in een half uur uitlegden dat ze geen twintig minuten de tijd hebben om mijn vragen te beantwoorden. Daartegenover staat dan weer een professor die toevallig van vakantie terug naar het werk kwam, omdat hij juist een belangrijke bijeenkomst had. Die bijeenkomst liet hij even wachten om mij te kunnen helpen.

Nog steeds kom ik er één tekort, maar dat probeer ik via een Duitser, die daar geneeskunde studeert, omdat het voor hem in Kirgizië veel interessanter is dan in Duitsland, op te lossen. Frieder nodigt me ook uit om naar het grootste meer van het land te gaan: Issoek Koel. De noordkust schijnt vol te staan met hotels voor Russen en Kazachen, die daarvoor de grens over gaan, maar de zuidkust is nog leuk. Vooral de plaats waar hij al eens is geweest, met 300 meter van het enorme meer een zoutmeertje, waar je lekker in kunt drijven, bij een klein yurtdorpje twaalf kilometer van de grote weg. Hij gaat de dag voordat ik tijd heb al op pad, vergezeld door drie Zwitserse, twee Vlaamse en één Kirgizisch meisje.

Want ik probeer op zaterdag nog aan mijn professoren te komen. Met Nazik bezoek ik nog vier ziekenhuizen, maar tevergeefs. Daarna bezoeken we de markt. Ik had laten vallen dat er twee bruiloften aan zaten te komen (niet mijn eigen, merk ik daarbij altijd maar op) en dat ik daarvoor toch misschien wel een pak nodig zou hebben. Nooit moeten doen natuurlijk. De intentie hebben een pak te willen kopen was eigenlijk al te gek, maar door dat aan Nazik te vertellen sloeg het helemaal door:
"Mooi, dan gaan we naar de bazaar", zei ze.
"Maar ik kan hem hier helemaal niet kopen. Hoe krijg ik die ooit mee naar Nederland? Ik kan hem toch niet die duizenden kilometers door Siberië naar huis slepen?"
Dat was ze met me eens. "Dan gaan we toch alleen maar kijken?"
Dat kan geen kwaad, dacht ik. "Oké dan." Die bazaar zelf schijnt toch ook de moeite van het bezoeken waard te zijn.
In de grote hal vol zeecontainers, die als marktkramen fungeren, wandelen we van verkoper naar verkoopster om te vragen of ze maat tien hebben. Maar Kirgiezen, die qua uiterlijk al veel met Chinezen te maken hebben, dragen niet mijn maat. Toch vinden we er een, eigenlijk net niet groot genoeg, maar de verkoper en Nazik zijn na
ar omstandigheden best tevreden. Direct gekocht.

Nazik en ik lopen even later een buurtwinkel in, waar Nazik een fles water koopt. Ondertussen staat een vijftal mannen met plasticbekertjes in de hand, waarin ze eerst de wodka weg proberen te blazen, alvorens het in een keer achterover te slaan, waarna ze van de voor mij veel te zoute ballen en croutons snoepen. Ze wandelen weer verder.
"Waar woont je vriend?", vraag ik Nazik. Gisteren had ze over zijn bestaan verteld.
"Hier, in Bishkek."
"Oh", zeg ik verbaasd. "Ik dacht in Duitsland, aangezien ik hem de afgelopen dagen niet gezien en niet van hem gehoord heb."
"Ik zie hem niet zo vaak."
"Wil hij ook naar Europa?"
"Geen idee. Ik heb het hem niet gevraagd."
"Wil je met hem trouwen dan?" Dat is hier wel vrij gebruikelijk.
"Ik weet het niet. Ik denk het niet."
"En als je met hem trouwt, dan moet je zeker bij zijn familie inwonen?"
"Inderdaad."
"Vervelend."
"Maar zo is het nu eenmaal. Daarom weet ik ook niet of ik hem wil trouwen. Hij is wel prima, maar bij zijn ouders wonen... Liever niet."

Samen met Burul, die ook door Frieder is uitgenodigd, neem ik tegen de avond de marshroetka naar de zuidkust van het meer. Burul, of 'verander', zo genoemd omdat het na dit derde meisje, dat haar ouders geschonken werd, nu echt eens tijd werd om een jongen te krijgen, dacht vijf tassen mee te hebben genomen. Helaas, toen het busje ons in het donker bij het kruispunt had gedropt, kwam ze erachter dat het er zes waren geweest. De fles wijn en de klaargemaakte cake had ze weg laten rijden...

Een door Frieder besproken taxi brengt ons naar het yurtdorp aan het strand. Daar stuurt de chauffeur ons de verkeerde kant op, waardoor we een drie kwartier in het maanlicht ronddwalen. Halverwege het door het zand stappen, wordt de onderweg gekochte lompe watermeloen, in combinatie met mijn backpack (met pak), de optimaal gevulde rugtas aan mijn schouder en de vijfde tas van Burul toch ietwat oncomfortabel.

"Laten we de bagage hier even neerzetten, zodat we ze gemakkelijker kunnen zoeken", stel ik Burul voor.
"Maar wat als er iemand langskomt?" We waren net een paar mannen tegengekomen.
"Dat zal wel meevallen."
"Ik blijf wel bij de bagage", roept ze.

"Are you sure? En wat als er dan iemand langskomt?" Bovendien heeft iedereen het over wolven in deze landen.
"Ja, ik ben niet bang", voegt ze vertrouwenvol toe.
"Oké, prima, tot zo."

Alleen loop ik door de duisternis. Links van me is het grote meer, met een smal strandje, en rechts beginnen de bergen. Of ik tenten zie kan ik niet zeggen. Iedere struik, en daar zijn er veel van, zou een tent kunnen zijn, maar ondanks dat Frieder me per telefoon, die hier geen bereik heeft, had verteld dat ze níet dichtbij het pad stonden, lijkt het me zinloos alle struiken tot in de verte af te gaan. Wanneer ik een strandtent passeer roep ik een keer en besluit terug te gaan.
Als hij dáár voorbij had gestaan, had hij dat gebouw zeker opgenoemd. Terug in de buurt van Burul hoor ik haar gillen.
"Frieder!", roept ze. In de verte zie ik een licht onze kant op zweven.
"Burul!", roep ik naar haar.
"Ah, Kiel, ik ... wolf."
"Wat? Wacht even, ik versta je niet."

Dichterbij probeert ze het nog eens:
"Ik hoorde je roepen! Ik dacht dat je werd aangevallen door een wolf. Ik was zóó bang."
"Toch..."
"En ik dacht aan al die horrorfilms, waarin de slachtoffers altijd besluiten op te splitsen, voor ze verloren raken... Zo stom."

Maar Frieder had Burul al gehoord. Het lichtje zweefde steeds sneller naar ons toe, tot het dichtbij genoeg was om te verraden dat het zijn hoofdlamp was. Praktisch. Zo kon hij mooi die watermeloen van me overnemen. Samen met Nargiza, de Kirgizische die hij ook meegebracht heeft, loop ik voor Frieder uit, die Burul psychologisch bijstaat bij het verlies van haar zesde tas.
Diep in gesprek missen we op twintig meter de drie tentjes, waardoor we een paar honderd meter de verkeerde kant op langs het strand lopen, tot Frieder ons rennend inhaalt. Snel zetten we mijn tent nog even op, waarna ik door het ruizen van de golfslag in slaap word gesust.

Bij het ontbijt komen ook de Belgen en Zwitsers van Frieder zijn papkookkunsten genieten. Daarna genieten we van een modderkuurtje bij het zoutmeer, voordat we nog even in het echte meer gaan zwemmen. Aangenaam, gezellig, en de omgeving maakt het helemaal af, zo omringd door met sneeuw betopte bergen en groene en rode heuvels.

Na het avondmaal regelen we twee taxi's naar de grotere weg, waar de Duitstaligen een marshroetka terug naar de hoofdstad nemen, terwijl ik met de Vlamingen en Nargiza naar het oostelijk gelegen Karakol lift. Met onze laatste betaalde lift bezoeken we even een dorpje om een andere mederijder af te zetten. Daar laat Elke haar heupband, met paspoort, veel geld en andere belangrijke zaken, buiten op een steen achter, want "piesen met dat ding om, da's toch niet zo proper, hàh." Het kost wat stress en beltegoed, maar de achtergelaten meerijder brengt hem nog dezelfde nacht naar onze bestemming, vier uur verderop. Daar staan wij in de tuin van een hostel te kamperen.

Terwijl we de volgende morgen naar ontbijt, geld en internet op zoek gaan worden we door Valerie gestrikt. Hij vertelt ons over zijn berghostel in Altyn Arashan, waar hij juist tegen die avond met zijn jeep weer naartoe zal rijden. We besluiten mee te gaan, aangezien we toch op zoek waren naar een mooi bergavontuur. Hij vertelt alleen nog even de remmen van zijn jeep te moeten vervangen. Dat was wel fijn. Bij een benzinepomp koopt Valerie 3 ijsjes: twee voor de Vlaamkes en één voor zichzelf.
Gelukkig komt het toch goed; Inge en Elke herverdelen het zo dat ik uiteindelijk het meest krijg. Na tien kilometer asfalt slaan we een bergweg in, waarbij we langzaam maar oncomfortabel anderhalf uur omhoog hobbelen. Halverwege komen we nog een paar van zijn gidsen tegen, waarna we met zijn achten de rit met het autotje vervolgen, waarbij wij de beste plaatsen houden, aangezien wij nog net niet bij elkaar op schoot hoeven. Bovenaan mogen zijn gidsen aan de afgrondzijde tegen de auto aanduwen, terwijl Valerie zijn best doet niet van de berg af te rijden. Alles komt goed.

In het hostel zitten een paar Russen uit Sachalin bij het haardvuur en nog een stel uit Israël van het avondmaal te genieten. De meiskes brengen me in de loop van de avond wat Nieuwpoorts bij:
"Hie kie'n! Ik peiz dat hie een teusje ghoeste!", zegt Inge tegen mij.
"Nèn is al u'te'naak!", antwoordt Elke.
"'tzit bacht'n jun oor'n!", vuur ik terug. "En we moeten de tenten nog opstellen..."
"Nèm gaan even kiek'n of we ons een hokje kunnen stoef'n."
"'k zie weg..."
Niets van te volgen, die Belgische meiskes. Geregeld gaan we maar over op het Engels, omdat we dan meer dezelfde taal spreken dan in het Vladerlands.

De volgende dag doen we waar we voor gekomen waren: door de bergen lopen. Naar een of ander alpien azuurblauw meer. Dat hadden zij uitgekozen.
"Vier uur heen en vier uur terug", zei Valerie. "Maar voor jullie", waarbij hij op de meisjes wees,"negen uur. Heen..."
Maar ach, het zijn maar bergen, dus we gaan vrolijk op pad en ik mag Elke haar fototoestel vasthouden, omdat mijn batterijen plat zijn, en dan ben ik al gelukkig.
Al gauw komt de regen van de afgelopen dagen boven water, waardoor we maar van pol tot pol door de modder springen. Mocht ik ooit in Kirgizië komen te wonen, wat niet ondenkbaar is, dan probeer ik 'polspringen', niet te verwarren met polstokspringen, tot nationale en daarna olympische sport te maken. Het is een genoegen om je weg zo te zoeken, vooral als je de langste bent en door twee kleinere meiskes wordt gevolgt. Het is ook lekker duidelijk wie er gewonnen heeft: modderige broekspijpen=af. Elke was de eerste gelukkige, maar 's avonds, na regen en hagel, waren we alledrie verloren.

De beschrijving naar het meer was niet ideaal, maar met een handgetekend kaartje uit een boek dat ik vanuit Leiden al meesleepte kwamen we drie-en-een-half uur na aanvang toch erachter waar dat meer precies lag: daar schuin voor ons, achter die besneeuwde bergtop... Ik had er nog wel zin in, uitgerust door het vele wachten op mijn
medereizigers, en verfrist door die keer dat ik op mijn blote sandalen in de smeltwaterrivier ging staan, om Elke droog naar de overkant te begeleiden, maar voor hen zou het iets te gek worden.
"Wacht een uurtje", vroeg ik hen. "Dan ben ik boven, wanneer jullie naar beneden beginnen te lopen, dan zie ik jullie over twee-en-een-half uur wel weer."
Zo gezegd, zo gedaan. Vergezeld door een enkele bergmarmot spoed ik naar de losse stenen glijbaan, waar ik tegenop omhoog begin te klimmen. Na de eerste meters sneeuw gepasseerd te hebben, waarna ik weer bij stenen beland, komen juist twee mensen vanaf de andere kant naar beneden.
"Is the lake close?", roep ik ze vanuit de verte toe.
"Yeah, you can see it from the top."
"Great, where are you from?"
"Holland."

"Mooi, dan kunnen we gewoon Nederlands praten..."
Sta je na drie maanden bijna bovenop een berg in Kirgizië, en wie kom je daar dan in de verlatenheid tegen...
"Daar beneden zitten twee Vlaamse meisjes op me te wachten; doe ze even de groeten!"
"Van wie?"
"Van Chiel!"
Ze dalen verder, de man steevast twintig meter lager dan zijn vrouw.

Nog een half uur klim ik tegen de steenhelling op en dan via de rand van de rotsen langs de sneeuw. Dan ben ik hoger dan die sneeuw en kan ik in de grauwheid van de dag die we getroffen hebben een bevroren meer zien liggen. Geweldig... Een tomaat en twee slokken water als beloning en dan weer levend terug zien te komen. Terug bij de stenen kies ik nu de kiezelbaan.
Ik doe, na enige ervaring, sokken om mijn hand, en laat me zo, door mezelf naar voren te duwen, met enige vaart naar beneden glijden, met één knie gestrekt en de ander gebogen, om af te kunnen remmen. Dat was lachen! Zo afdalen maakte de klim toch nog de moeite waard. Het kost wel een paar sokken, maar schiet ook lekker op. Na de sneeuw terug in de groene weiden ren ik achter Inge en Elke aan, die alvast aan de terugweg begonnen zijn. Na nog een gesprekje met een herder, die vanuit zijn tentje 600 schapen, 120 koeien en 30 paarden beheerd, weer die koude rivier en wat polspringen komen we doorweekt thuis. Daar koken we spaghetti met prut en vis, voor we onze tenten opzoeken.

Voor een ander perspectief (2 minuten): http://www.tangatanga.com/ingenelke/reisverhaal/2007212380/

De volgende dag liepen en liften we in 4 uur terug naar Karakol. Valerie had belooft onze bagage met zijn auto mee te brengen. Dat deed hij ook, 1 uur 's nachts. Toen hadden wij al bij zijn collega een kamer met drie tweepersoonsbedden geregeld, na hard afdingen voor een 80 cent per persoon. Asociaal; kamperen had ons de helft gekost. Zonder afdingen had ik het niet gehaald; ik had nog maar 2 euro in som en wilde graag nog eten, voor ik het land zou verlaten.

Bij het hostel werd ik naar de telefoon geroepen. Aan de lijn hing een Spaanse, die me vroeg naar haar familielid, waar ze 16 dagen geleden voor het laatst van gehoord hadden, vanuit deze stad. Of ik of de hosteleigenaar hem misschien gezien hadden. De eigenaar had hem mogelijk wel gezien, maar waarschijnlijk niet... Dat helpt. Ze hebben hem later gelukkig wel teruggevonden, heeft ze me per email verteld. Levend; hij had gewoon even niets van zich laten horen.

Lopend vind ik de grens van de stad, vanwaar ik met verschillende auto's over landweggetjes richting de laatste heuvelrug voor Kazachstan rij. Daar word ik bij het vragen naar de weg uitgenodigt voor een maaltje, waarbij mijn proviand gelijk wordt aangevuld, voor ik weer een ritje verder word gereden. De volgende lift stopt ongevraagd. Een viertal ruiters tilt mij en mijn tas van de grond op een paard, waar we mee rijden tot de ruiters een paar vrienden in een auto tegenkomen. Daar in de berm legen we op onze hurken zittend een fles wodka, waarna twee van de ruiters me weer verder brengen. Vanaf de splitsing waar ze mij achterlaten, haalt een paardenkar met vader en zoon me in.
Ook zij brengen me direct weer een stukje verder en bovendien regelt de man een lift voor me met een paar Kazachen en Russen in een busje. De bestuurder had me eigenlijk niet mee willen nemen, maar de inzittenden maken al plaats voor me en de paardenmenner roept ook uit dat hij me toch in ieder geval wel even over de heuvels kan brengen. Dat bespaart me weer een stevige wandeling over een slecht begaanbare verlaten weg. Daarbij komt, dat, eenmaal in een auto, ik er nooit uitgezet wordt voordat onze wegen scheidden. Een grenspost en tweehonderd kilometer verderop laten ze me goed doorvoed achter.

Op het dak van de wereld

2009-08-28T11:17:00.010+02:00

De grens met Tadzjikistan. Een marshroetka zet me er af. Behoedzaam benader ik de Oezbeekse gebouwen. Heb ik voldoende bestempelde registratieblaadjes bij me? Heb ik niet teveel geld illegaal gewisseld? Officiëel is een dollar 1500 soem waard, maar in hotels en op straat krijg je er 1800 voor. Een agent wijst me een van de gebouwen binnen. Daar weer een formuliertje invullen, paspoort laten zien, tas gescand, Chiel gescand, camera doorgezocht, waar ik laatst net een nieuw SD-kaartje ingestopt had: ('dus je was in Samarkand?'), paspoort laten zien, stempeltje erbij en ik mag naar buiten. Om registraties, die Oezbekistan het moeilijkste land voor toeristen maken, is uiteindelijk niet gevraagd. Blij en teleurgesteld loop ik naar de slagboom. Nog één keer mijn paspoort laten zien en ik ben het land uit. Twintig meter tot de volgende slagboom. Daarnaast staat een metalen constructie weg te roesten, welke ooit als wachthokje, of schuilhokje, voor de grenswachter zal hebben gediend. Voorbij de slagboom staan twee containers.
Bij de eerste wordt mijn paspoort gecontroleerd en in de tweede helpt een geuniformeerde vrouw me mijn declaratieformuliertje in te vullen.
"Ik heb meer dan drie valuta bij me..." Dat past niet in de hokjes.
"Welke?"
"Euro's, dollars. Oezbeekse soem, Azerbeidjaanse manat en Kazachse tengé."
"Oh, laat die laatste twee maar zitten...", zegt ze, zonder te vragen hoeveel dat er zijn.

Een taxi brengt me over de laatste vlakte naar Penzjikent. Daar bespreek ik een 4WD-gedeelde 'taxi', die vier uur later zal vertrekken.
"Het heeft geen zin om nu te gaan", verklaart Sher:"want de Chinezen zijn met de weg bezig en ze laten tot acht uur 's avonds toch geen auto's door."
Ik ga even bij een 4000 jaar oude stad kijken, die een kilometer noordelijker in de heuvels ligt, waarna ik me terug naar de standplaats laat rijden en daar bij de wachtende taxichauffeurs op de grote houten zitplaats plaatsneem. Zij wachten op klanten en ik wacht op mijn chauffeur, die even is gaan tanken. Een van hen begint tegen me te praten:

"Ben je student?"
"Ja, meditsina. Daarvoor ga ik nu naar Doeshanbe toe; ik heb daar een beetje werk aan de universiteit."
"De geneeskundefaculteit? Daar heb ik ook gestudeerd, maar het was nogal duur. Na twee jaar kon ik het collegegeld niet meer betalen, dus toen hebben ze me eraf gegooid."

"En toen ben je taxichauffeur geworden?"
"Nee. Toen ben ik rechten gaan studeren. Ik ben nu jurist. Maarja, niemand heeft geld om een jurist te betalen, dus toen ben ik taxichauffeur geworden. Zoals iedereen hier; als je een auto hebt ben je taxichauffeur." Hij wijst de man van achterin de twintig achter me aan:"Hij is psycholoog."
Even denk ik aan hoe in Oezbekistan het rijbewijs behaalt wordt. Het duurt twee weken. Eerst vooral theorielessen met een medische keuring, en achterin de tweede week een paar praktijklessen. Na afronding krijg je het rijbewijs uitgereikt. Vrijwel niemand zakt.
"En wat verdienen jullie in Nederland? 300 tot 400 dollar?"
"Ja", zeg ik maar, om het gezellig te houden.
"Erg goed. Hier is 20 dollar veel geld, en 100 dollar ondenkbaar", zegt hij terwijl hij zijn handen een hemels gebaar laat maken.

Sher komt terug met drie vrouwen op de achterbank. Ik controleer even of mijn tas nog altijd achterin ligt en stap voorin de auto. Acht uur lang rijden we door de bergen. De eerste drie uur is de weg gewoon oud. Dan is het vervelend dat er asfalt ligt, want, zo heb ik nu ervaren, een on-onderhouden asfaltweg is veel slechter dan een ongeasfalteerde weg. De hobbels zijn veel concreter. Gelukkig is op grote stukken het asfalt gedurende de jaren geheel kwijtgeraakt, waardoor het weer een asfaltlozeweg is geworden.

Toch is het genieten. De bergen zijn fantastisch, de dorpen tijdloos. We passeren het bord ‘Beshkand’. Links en rechts zijn uit gestapelde ruwe stenen en keien huizen opgebouwd. Een hond, waarvan de oren afgesneden zijn, sprint vanuit de berm naar ons toe en valt onsuccesvol onze wielen aan. Een man met een lange witte baard en een tulband op zijn hoofd geeft ons vanaf zijn lemen dakterrasje zijn zegen, waarop ik hem bij wijze van dank toeknik en zie dat zijn éne oog me na kijkt. Een haarspeltbocht verder zijn we het dorp al weer uit. Met gemak maak ik foto’s dankzij het gebrek aan vangrail aan de afgrond, waardoor ik ruim zicht heb op de in de diepte kolkende rivier, eeuwig meanderend, met nu eens helder sprankelende, dan weer door modder roodgekleurde meters kletterende watervallen en onverwachts heldergroene onderhellingen met huisjes en bomen, die zich spits naar de hemel uitstrekken. De nare nasmaak van het land ken ik nog niet, wanneer ik me bedenk: het dak van de wereld brengt je dichter bij het paradijs. Hier is de mens nog niet de heerser. Hier is de natuur nog aan zet.

Voorbij de tweesplitsing tussen Khoejand en Doeshanbe doorkruizen we het front. Vanaf daar passeren we geregeld vrachtwagens vol Chinezen die van hun wegenbouwwerkzaamheden naar een van de vele tentenkampen gereden worden. Vrijgevig als ze zijn heeft China buursnipper Tadzjikistan geld geleend om de bergweg op te knappen, maar wel onder voorwaarde dat dit door Chinese bedrijven met Chinese arbeiders gedaan wordt, die daarvoor massaal ingevlogen zijn. Zo vloeit de lening direct terug bergafwaarts de vlakte van China in, waardoor de Tajieken geen cent van de lening vasthouden en de staat alleen maar schuld overhoudt. En een mooie weg. Tientallen tunnels passeren we, letterlijk, want ze zijn nog in aanbouw, dus bij ieder betonnen gevaarte is er vluchtig een pad omheen gelegd, waar meer hobbels in zitten dan in de oude stukken weg, die ook verschrikkelijk zijn. Mij is het nut van die tunnels niet duidelijk, aangezien ze niet door bergen gaan, maar in de openlucht opgetrokken worden. Misschien is het om de weg bij sneeuw begaanbaar te houden, misschien is het om de Chinezen meer werk te geven.

Mijn taxichauffeur is volleerd econoom. Met het geld dat hij als chauffeur verdient, bekostigt hij de studie van zijn zoon, die ondanks het lot van zijn vader, en de rest van de Tajiekse bevolking, ook economie aan het studeren is. Het is hopeloos. Nog altijd heeft het land moeite te herstellen van de lange burgeroorlog, die er naar aanleiding van de opgelegde en ongelukkige onafhankelijk ontstond. Met 93% bergen leefden ze voorheen vooral van het geld dat vanuit Moskou opgestuurd werd, en nu nog steeds, maar niet meer vanuit de Soviet-krochten maar direct door familieleden. Daar komt nu bijna de helft van 's lands inkomen vandaan. Logisch, want het minimumloon in Tadzjikistan zelf is 4 dollar per maand. Volgens geruchten is de andere helft van het inkomen op een of andere manier met drugs besmeurd. Daarbij is Tadzjikistan wereldwijd toch het land dat verreweg de meeste drugs onderschept, simpelweg omdat er verreweg het meeste drugs doorheen gaat, doordat de grens met Afghanistan, grootste producent van cannabis, een paar honderd kilometer lang slechts door een smal riviertje van de Pamir gescheiden wordt. Daar ligt ook de 'Pamir-highway', die ooit de grens van het Russisch imperium markeerde, en de aanvoer van soldaten naar Afghanistan. Nu loopt daar iedere drie kilometer een grenswachter te slenteren, en dáármee weten ze die ezelladingen drugs te onderscheppen, maar ongeveer alles wat in Europa gevonden wordt, is daar dus niet onderschept.

Een half uur voor de hoofdstad rijden we plotseling over een perfecte weg, waardoor de 4WD zo overbodig lijkt als ze in Nederland zijn. Als in een film racen we langs kleine paleisjes aan de breder en rustiger geworden rivier. Hier hebben de nieuwe rijken de laatste jaren hun toekomst gereserveerd. Waar zouden ze het geld toch vandaan hebben?

Tegen extra betaling brengt Sher me rond één uur ‘s nachts naar het juiste microraijon, waar het een half uur duurt voor we Sherbollat telefonisch bereiken. Met zijn opel haalt hij me op. Thuis in zijn tweede appartement zet hij me nog een maaltijd voor. Zijn vrouw en kinderen zitten aan de andere kant van de stad, maar voor mij zullen we hier een paar dagen verblijven. In het Engels vertelt hij over zijn werk voor een Europese organisatie.
“De OSCE doet in Tadzjikistan verschillende dingen. Ze houden zich onder andere bezig met het opruimen van mijnen, het wegwerken van wapens en het bevorderen van mensenrechten. Zelf hou ik me met vrouwen bezig. Veel vrouwen worden met valse beloften naar Europa gelokt en daar verhandeld of tot prostitué gedwongen. Soms vinden we er een terug. Die halen we dan terug naar Tadzjikistan en vangen we op een beschermde locatie op. We zijn nu aan het verhuizen en overmorgen komen de vrouwen al naar het nieuwe huis, dus ik ben daar nu druk met alle voorbereidingen.”
Vier dunne matrasjes stapelt hij op om voor mij een slaapplaats te creëren, waar ik dankbaar gebruik van maak.

Terwijl hij het ontbijt van eieren, worstjes en gebakken aardappels naast mijn stapel matrasjes neerzet maakt hij me wakker. Onderweg naar het opvanghuis brengt hij mij naar de medische universiteit. Samen lopen we door het park naar de hoofdingang. Een grote groep studenten staat zenuwachtig op het plein.
“Examens”, analyseert Sherbollat. “Ik hoop dat ze tijd voor je hebben...”

Later op de dag loop ik bij de decaan binnen, die juist een groep Indiërs de laatste wensen meegeeft, voor ze voor de vakantie naar hun vaderland terug kunnen keren. Voor de groep mag ik me verantwoorden. De decaan neemt mijn formulieren over en regelt al gauw vrij baan bij de rector. Een ouderejaars Indiër wordt opgetrommeld. Deze laat mij een paar uur in het kantoor zitten, terwijl hij zelf op de gang gaat staan om voorbijkomende professoren aan te houden. Zo regelt hij de eerste twee, die we later zullen moeten opzoeken. De andere zoeken we later in de wildernis van ziekenhuizen op. Tarun moest ze zelf toch ook spreken, want hij is juist afgestudeerd en moet nu van al zijn co-schap begeleiders een handtekening krijgen, om te bewijzen dat hij dat onderdeel met succes heeft afgerond. Als ik een andere dag weer in het kantoor zit te wachten, komt een gesluierd Turkmeens meisje erbij.

“Waarom studeer je in Tadzjikistan?”, vraag ik.
“Mijn vader is Tadzjiek, dus ik eigenlijk ook. Daarom werd besloten dat ik in Tadzjikistan ging studeren. Mijn oma is naar Doeshanbe meeverhuisd. We wonen samen.”
Even probeer ik me voor te stellen hoe het zou zijn geweest als mijn oma in Oegstgeest bij me was gaan wonen. Ik krijg het niet voor elkaar. Later op de dag, als ik buiten in het park op Sherbollat zit te wachten, loopt ze met een vrouw die haar oma zou kunnen zijn langs me. Geforceerd geeft ze geen enkele blijk van herkenning.

Als ik 's middags de Rudaki, de brede hoofdstraat van Doeshanbe, afloop, eindig ik bij het park met daarachter het grote monument van Somoni. Ik benader het van de achterkant, waarbij ik me verwonder over de enorme lege fonteinen, die het uitzicht op het standbeeld van de verkozen vader van het vaderland belemmeren, waarnaar ook het geld en de hoogste berg van het land vernoemd zijn, nadat de roebel en 'Stalinberg' uit de mode geraakt waren. Terwijl ik geinteresseerd daar naar sta te kijken komen twee politieagenten naar me toe.
"Здравствуйте!", zegt een van hen enthousiast. "Откуда?"
Ik besluit ze niet te begrijpen. "What? Do you speak English?"
"Нет."
Dat maakt me sterk.
"Germania? Anglia? Amerika?", stellen ze vragend.
"Ah, no, Holland."
"Pasport."
Ik geef ze mijn paspoort.
"Нидерланде?", lezen ze van mijn visum af.
"Yes indeed, Holland."
"Van der Voort? Voornaam is Van?"
"Ja", voor jou is mijn voornaam Van.
"Kom met ons." Ze wenken me en beginnen met mijn paspoort van me weg te lopen.
"Is there a problem?"
"Nee, alleen even naar het opperhoofd."
"Hey, kunnen we het hier niet regelen?"
"Nee, naar de natjalnik."
Ik volg ze maar. Via een deur in het gebouw naast het monument komen we in een donker kamertje, waar de natjalnik me met een brede grijns ontvangt.
"Nederland?"
"What? Oh yeah, Nederland."
"Van?"

"van der Voort, ja. Is there a problem?" Ik weet dat alles in orde is.
"Luister, Van, geef ons 10 somoni, zodat we vanavond kunnen eten."
"Do you speak English?"
"Je spreekt in het geheel geen Russisch?", vraagt hij in het Russisch.
"What?"
Hij gaat over op gebarentaal; tien vingers, elkaar bevoelende duim en wijsvinger als geld en een aai over de buik voor het eten.
"No."
Hij denkt dat ik het niet begrepen heb en wijst zichzelf en zijn twee collega's aan, terwijl hij zegt:
"Tien aan hem, tien voor hem en tien voor mij."
"Nee."
"Vijf, vijf, vijf dan?"
"Nee."

"Hij wil vanavond barbeque-en.", wijst hij op een van zijn medewerkers. "Tien voor wodka, pazjalste."
"Nee."
Ze houden het spelletje tien minuten vol, maar dan geven ze zich gewonnen. De natjalnik geeft me mijn paspoort en zonder wrok laat hij me gaan. Hij weet dat ik gelijk heb, en zolang ik dat ook weet zal ik niet toegeven. Ik loop de tien passen terug naar het monument, waar ik verder ga met waar ik mee bezig was. Een van de agenten, die me naar binnen hadden geloodst, stuurt me daar weg. Ik loop de andere kant van het standbeeld langs. Daar staat een vierde, dikkere agent. Expres maak ik oogcontact. Een klein testje. Hij vangt mijn blik en wenkt me naar hem toe.
"10 somoni voor een arme agent, alstublieft", vertaal ik vrij. Maar de agent die me van het monument had weggestuurd komt ook juist de hoek om en roept de vierde toe:
"Laat maar zitten, deze geeft niet..."
Hij laat me gaan.

Op straat bedelende politieagenten; een nieuwe ervaring. Tot nu toe was het altijd beperkt tot het aanhouden van autobestuurders. Maar deze heren zijn zeker niet de Tadzjieken die het het meest nodig hebben. Immers zij hebben een uniform aan, en daarmee de macht en zelfs het onofficiële recht om iedereen aan te houden en het de aangehoudene zo lastig te maken, dat die, de volgende keer dat hij aangehouden wordt, direct de agent een gevulde hand schud, zodat hij direct door mag rijden. Het lijkt op willekeurige wegenbelasting. Dit doen de agenten nauwelijks uit vrije wil, maar simpelweg om te overleven, want daarvoor is het staatssalaris niet toereikend. Maar dat is nog altijd meer dan de vele anderen die zonder uniform staan te bedelen en het met giften van halve somoni's moeten doen. Dat is het mooie van Tadzjikistan: er valt hier nog lekker veel te verbeteren.

Sherbollat neemt me twee avonden mee uit eten. De eerste gaan we aan de Wodka. Hij vertelt over twee Duitse meiden, die bij hem langs kwamen, om met hem als gids Afghanistan te bezoeken.
"Toen ik ze van het vliegveld gehaald had en we bij mij thuis zaten stelde ik ze voor de volgende dag eerst naar de markt hier te gaan, om een geschikte burka te kopen. 'Nee joh!', zeiden ze:'Die Afghaanse vrouwen en mannen moeten toch ook zien hoe het anders kan?' Ik heb ze nog eens gewaarschuwd; het is daar niet als in Tadzjikistan en zeker niet als Europa, maar zij waren zeker van hun zaak. Dus wij rijden de grens over, en in het eerste plaatsje waar we stopten gebeurde het al. Zodra de meiden in hun zomerse kleding uit de auto stapten, renden alle mannen, van zesjarige jochies tot de tachtigjarigen aan toe, naar ons toe en begonnen aan mij, maar vooral aan hen te trekken en met stokken te slaan. Het was hopeloos; als we geen hulp kregen zouden we het misschien niet overleefd hebben...
Eén agent kwam erbij, eerst om te kijken. Ik schreeuwde hem toe:'Doe iets! Ze vermoorden ons!' en de agent zei:'Ik kan je helpen, maar dat kost geld'. Ik stopte hem 100 dollar in de hand en direct begon hij de mannen van de meiden af te jagen. Zodra het kon zijn we de auto ingesprongen en weggereden. De volgende dag zijn we naar de markt gegaan en hebben we twee burka's gekocht. Daarna hebben we zonder problemen over de grens rondgekeken."

De tweede avond, wanneer we juist langs de keuken het ommuurde terras van het restaurant overwandelen, zeg ik:
"Gister heb ik wodka gedronken, dus vandaag geen wodka."
"Prima, dan gaan we aan de brandy!"
En iedere keer een halve liter bier erbij om het weg te spoelen...

De volgende dag brengt Sherbollat me naar de taxistandplaats. Daar maken we een goede deal: voor vijftien euro word ik met een mercedes naar Khoejand gereden, acht uur door de bergen naar het noorden. Na drie uur wachten tot er voldoende medereizigers zijn rijden we weer langs de grote huizen over de snelweg, die al snel overgaat in de weg met de vele openluchttunnels, en na uren uiteindelijk afgesloten met een echte tunnel.
Deze is ook vol kuilen en plassen, onverlicht en kilometers lang. In een ruim half uur rijden we naar de andere kant. Drie uur 's nachts zijn we in Khoejand. Twintig minuten later brengt de volgende taxi me al naar Isfara. Die taxichauffeur neemt me mee naar huis, waar we drie uur slapen. De volgende morgen ontbijten we in een restaurant, waarna hij me op de taxi naar Kirgizië zet.

Vijf dagen Tadzjikistan. Genoeg om met de grote problemen kennis te maken, maar te weinig om de schoonheden van het land te beleven. Dit kan niet mijn laatste bezoek geweest zijn.

De vrijheden van Oezbekistan

2009-08-20T00:01:00.004+02:00

Op Tashkent-noord haalt Dima me op. We lopen de hele dag van hotel tot hotel door het centrum van de stad om me te registreren, wat in Oezbekistan iedere dag dient te gebeuren, maar pas vanaf de derde dag na binnenkomst. Het eerste hotel, die nog wel betaalbaar is, neemt geen buitenlanders aan, juist omdat die geregistreerd moeten worden. Het tweede hotel wil me registreren als ik bij ze logeer, of tenminste een kamer voor ze betaal.
"Wat kost jullie goedkoopste kamer zonder ontbijt?"
"140 dollar per nacht."
We lopen naar hotel 'Uzbekistan'. Daar kan ik al voor 70 dollar terecht. We besluiten het nog even uit te stellen...

Dima is Oezbeek, maar ziet er Koreaans uit. Zijn grootouders zijn door Stalin naar het hart van Azië ‘gedeporteerd’. Ten eerste om daar te werken en verder omdat alle volkeren lekker gemengd moesten worden, zodat ze niet meer Koreaan of Tajiek of Rus waren, maar samen een nieuw ras zouden vormen: gewoon Soviet, allemaal gelijk. Nu probeert hij, die in de spiegel ziet dat hij Koreaan is, maar door wetten en financieel gebrek in de Oezbeekse hitte opgesloten zit, zoals zovelen dat zitten, zijn eigen cultuur, of wat daar nog van over is, of van geworden is, terug te vinden, door Koreaans te leren, zonder te weten of hij daar ooit naartoe zal kunnen.

De volgende dag probeer ik, na eerst eens flink uitgeslapen te hebben, de universiteit te bereiken. Het lukt me niet. Ik stap in de juiste tram, maar die gooit, tien minuten nadat ik ingestapt was, nadat de conducteur de betalingen in ontvangst heeft genomen, iedereen eruit. Op een druk kruispunt stuurt de machinist de tram voor en achteruit over verschillende sporen, tot hij omgedraaid weer op de juiste baan staat en in de richting van waar we vandaan kwamen begint te rijden. Ik sta met de andere voormalig-inzittenden een kwartier op de volgende tram te wachten. Deze meldt, na betaling, dat het spoor door andere trams versperd wordt en dat we beter kunnen gaan lopen. Inderdaad loop ik even later langs een rij van zeven, acht trams tot voorbij het treinstation, waar ik in een derde, verkeerde tram plaatsneem. Daarmee beland ik onwetend ver weg van mijn doel. De hoop opgegeven vandaag nog iets te bereiken ga ik op het eindpunt in een willekeurige bus zitten, waarin ik wat aan mijn Russisch werk terwijl deze nieuwe wereld langs mij voorbijtrekt. Zo beland ik op een kleine markt, en even later op een grote markt, en beklim ik een monument met uitzicht over de stad, van de enorme nieuwe moskee tot aan de oude medressas, zoals de scholen voor Imam's, waarvan er een heleboel zijn, heten.

's Avonds spreken Dima en ik af met een paar andere couchsurfers, die mijn verzoek om me te ontvangen wel beantwoord hadden, maar me niet konden hosten. Daarbij hadden de meiden geschreven dat ze me wel graag wilden ontmoeten. Samen met Dima loop ik naar het onafhankelijkheidsplein, waar we op Velyade en Olga wachten. Met zijn drieen laten ze me de mooie stad zien. De parel van Centraal-Azie, zoals hij in de regio genoemd wordt, is een moderne stad, waar veel te doen is.

De volgende dag probeer ik nog eens de universiteit te bereiken. Dat lukt, maar het blijkt de verkeerde te zijn. De juiste is een uur bus verderop. Daar kom ik tegen lunchtijd aan. Met moeite vind ik de decaan van de internationale afdeling, die geen Engels spreekt, en vertel haar mijn verhaal. Ze haalt een leraar Engels erbij, en later nog een tweede, en haar Duits sprekende collega is ook geinteresseerd. Met zijn vieren horen ze me uit. De decaan probeert de rector te bereiken, want die moet, voordat ik aan de slag ga, natuurlijk toestemming geven. Helaas zit hij in een examen en zal hij daar nog wel even zoet mee zijn. Ze belt het hoofd van de internationale afdeling, om te proberen haar de verantwoordelijkheid te laten nemen. Ook zij stelt me allerlei vragen, maar uiteindelijk schuift ze de kwestie toch af op wat boven haar zit:
"Heb je al toestemming gevraagd aan het Ministerie van Volksgezondheid?"
Ik schrik. "Euhm, nee...", zeg ik verontsteld. Ik geloof ook niet dat dat verstandig zou zijn. Ik weet niet eens of wat ik doe legaal is in Oezbekistan; journalisten, schrijvers en NGO's zijn in ieder geval niet welkom en zelfs strafbaar of in ieder geval aan de willekeur van het regime overgeleverd, wanneer ze zich in dit land bevinden. Met officiele instanties heb ik liever niets te maken.

De leraren Engels waren er al klaar mee. Ze vonden het leuk dat ik er was en wilden me graag helpen, maar het was logisch dat ik toch eerst bij het ministerie langs moest gaan. Ze groeten me en een van hen vraagt nog eens mijn naam.
"Chiel van der Voort", zeg ik.
"Shil 'Wanderwort'! That's why he's very 'wonderful'!" roept ze terwijl ze haar hoofd nog eens door de deuropening steekt. Wat doe ik toch voor hen?

Bij een Oezbeeks ministerie verwacht ik weinig behulpzaamheid, laat staan dat het dan nooit in een paar dagen te regelen zal zijn. Waarschijnlijk zullen ze eerst een onderzoek naar mij en mijn intenties doen en ongetwijfeld zal naar voren komen dat ik slechts een toeristenvisum heb. Daarom was ik erg blij dat de decaan, die me zelfs nog beter gezind was dan de Engelse leraren, het nog eens via de rektor probeerde te spelen. Ik wacht nog een paar uur, mijn Russisch verrijkend, onder het genot van door haar assistent meegebrachte abrikozen en kersen en door haar geserveerde thee met jam. Rond vier uur regelt ze nog een andere leraar Engels, met wie we gezamenlijk voor de deur van de rektor wachten. Na een half uurtje komt hij aan en mogen we naar binnen. Weer komen alle vragen aan de orde, met uiteindelijk wat het doel van het onderzoek dan wel is en voor wie het uiteindelijk nuttig zal zijn.
"Want", zo verklaart hij zijn vraag:"wat hebben wij eraan als jullie" (lees: 'het Westen') "bij ons informatie weghalen en vervolgens de resultaten voor jullie zelf houden? En dat terwijl wij het risico lopen dat jullie slechte dingen over onze professoren schrijven!"
Ik begrijp zijn punt en weet wat hij wil horen. "Dat zou verkeerd zijn", benadruk ik:"maar uiteraard blijven alle antwoorden anoniem en bovendien...", ik pauzeer een paar seconden:"zal iedere deelnemer de resultaten en conclusies per email opgestuurd krijgen. In het Russisch."
Dat doet de rektor omslaan. Hij geeft zijn felbegeerde toestemming en schrijft zelfs een vijftal namen van professoren op een papiertje, met zijn handtekening eronder. Samen met de leraar Engels loop ik naar de bibliotheek. Ondertussen doet deze mij een voorstel:
"Ken je Tashkent?", vraagt hij.
"Nee. Net aangekomen."
"Dan zal het heel moeilijk voor je zijn om die professoren te vinden. Ze zitten in verschillende ziekenhuizen door de stad verspreid, maar als je wilt breng ik je naar ze toe en help je als vertaler. Maar ik heb ook mijn werk; voor mijn tijd zal je me wel moeten betalen."
"Wat kost je per dag", vraag ik benieuwd, wetende dat ik zijn aanbod nooit zal aannemen. Maar we zijn al bij de bibliotheek aangekomen, waar hij en een medewerkster me gewoon vertellen waar die heren zich bevinden. Ik heb ondertussen genoeg ervaring om mezelf in een onbekende stad te kunnen redden, of genoeg geduld om dwalingen te accepteren; zijn hulp heb ik niet nodig.

Nu ik toestemming heb begin ik in het oude ziekenhuis, waar het hoofd van de bibliotheek me vriendelijk te woord staat en me vervolgens een assistente toewijst. Met zijn tweeën gaan we op jacht, wat me een paar interessante gesprekken oplevert met de hoogst gewaardeerde professoren van het land.

's Avonds leiden Dilnoza en Shogida me door de stad. Na een uurtje moskeeën en medressa's te hebben bezocht vraag ik ze met me naar een hotel te gaan, om mijn registratie, die vanaf dan, de derde dag na aankomst, verplicht is, te regelen. We nemen de taxi naar het station, waar volgens Velyade, die ik de dag tevoren ontmoet had, het goedkoopste hotel van Tashkent zat. Daar staan we vooral te wachten, voordat de vrouw achter de balie ons helpt. Naast ons staat een Ier zich op te winden, omdat zijn vrienden een kamer voor vijf euro per persoon konden delen, maar hij, als eenling, een kamer van 20 euro moet nemen. De vrouw achter de balie stelt voor dat ik deze met de Ier deel, omdat deze, in tegenstelling tot de andere kamers, een douche heeft. Dat kan mij helemaal niets schelen; ik zal helemaal niet in het hotel overnachten. Ik ben immers al bij iemand thuis te gast, wat veel interessanter en gezelliger is dan alleen of met een Ier op een saaie hotelkamer. We sluiten een deal: ik betaal de Ier 5 euro, hij legt de andere 15 in.
"Kamer drie", vertelt de vrouw achter de balie:"Ik zal even lakens geven."
"Niet nodig", zegt Dilnoza:"Hij heeft alleen registratie nodig; hij zal hier niet slapen."
We laten de vrouw verbaasd achter. Al met al zijn we, los van de reistijd, ruim veertig minuten bezig geweest om een hotelkamer te regelen, die ik niet nodig heb.
"Nu zien jullie hoe moeilijk het is om in jullie land toerist te zijn", zeg ik hen. "Wisten jullie dat?"
Ze hadden er geen idee van. Ze zijn nog nooit buiten Oezbekistan geweest. Dat terwijl ze, wat uitzonderlijk is voor dit deel van de wereld, perfect Engels spreken en graag naar het buitenland zouden willen. Helaas mag dat niet van de staat. Misschien van de president. Anderen mogen wel, maar zij zijn in opleiding tot diplomaat en daarom is het voor hen niet toegestaan andere landen te bezoeken, terwijl ik juist zou verwachten dat juíst voor aankomend diplomaten buitenlandstages nuttig zouden zijn.

De volgende dag ga ik weer naar het station. Deze keer neem ik direct voor twee dagen een kamer, zodat ik een dagje 'vrij' heb. Vrijdag neem ik een nachttrein naar Buchara. Ik deel mijn compartement met Fariek, Veniera en hun zoontje Timoer, die binnen een jaar naar moederstad Moskou verwachten te emigreren, weg van de warmte naar geidealiseerde kou. 's Ochtends vroeg komen we in de eeuwenoude stad aan. Fariek en Veniera nemen me mee in hun taxi naar het centrum, waar ze me bij een hotel droppen.
"We bellen je vanavond", roept Fariek. "Dan pik ik je op van waar je bent om bij ons te komen eten!"

Het eerste hotel vraagt direct naar mijn paspoort. "Nederlanders nemen we niet aan", sturen ze me weg. Het grote hotel er tegenover ziet er wat verlaten uit, maar de grote dubbele deur staat wijd open. Ik stap de grauwe schemerte binnen.

Op een bank in de lege ruimte, met stapels laden en andere stoffige rommel aan de kanten, zit een man.
"Sto gotjesj?", vraagt hij.
"Gastinitsa?"
"Remont", zegt hij.
'Renovatie', noemt hij dat. Het ziet er niet uit alsof er nog hard gewerkt wordt.
"Wacht even", zegt hij. "Ik weet nog wel iemand, waar je kunt overnachten."
Hij pakt zijn nieuwe fiets, hangt een zware ketting door de handvatten van de dichtgeslagen deuren en samen lopen we naar zijn kennis. Ik sta al binnen, voordat ik de kans krijg om te vragen of ze me aan een bestempeld registratiepapiertje kunnen helpen.
"Njet? Dan kan ik hier niet overnachten. Paka!"

Ik vertel de bewaker over het hostel, dat Velyade me voor deze stad aangeraden heeft. Hij belooft me te helpen het te vinden. Met zijn fiets spoedt hij terug naar zijn werk, waar ik hem twee minuten later weer bankzittend vind.
Wil je thee?"
Hij pakt een gebruikt kommetje van de tafel, slingert hem neerwaarts, waardoor de achtergebleven thee met blaadjes van het ceramiek bevrijd wordt, maar door de zwaartekracht gegrepen zich met een groot oppervlak over de grond versprijdt. Hij schenkt het kopje vol water uit een ketel dat op een elektrisch kookplaatje stond af te koelen en wijst op het nooit ontbrekende schaaltje snoepjes. Zelf pak ik er een pak koek bij, waar ik van geniet, maar hij voor bedankt.
"Hoe lang is hier al remont?", vraag ik.
"Een jaar of drie."
"Hoe lang zal het nog duren?"
"Dat weet niemand. Het is drie jaar geleden door een investeerder gekocht. Die zijn deze rigoreuze verbouwing begonnen, maar dat bedrijf is failliet gegaan."
Het moet mooi zijn geweest. De prijzen staan nog op de muur; voor Oezbeken 2 euro, voor buitenlanders 6. Acceptabel. Na een kwartiertje komt zijn collega hem aflossen. Hij krijgt haast. Ik slik het kleingesmolten zuurtje weg en giet het lauwe water, waar hij geen thee van had gemaakt, er gauw achteraan.

We wandelen richting de eeuwenoude binnenstad. Onderweg probeert hij me nog in twee andere grote soviet-hotels te praten, maar ik hou vol; we gaan naar hostel Mubinjon. Hij vraagt hier en daar de weg, wat ik prima zelf had kunnen doen, en zo bereiken we in de vroege morgen de gewenste plaats. De slaperige Mubinjon zelf doet open. Op de authentieke binnenplaats komt de Oezbeek uit de mouw:
"Heb je geld voor me?", vraagt de bewaker van het stervende hotel.
"Hoezo?"
"Ik heb je hiernaartoe begeleid. Bovendien heb ik je thee gegeven!"
Ik geef hem het grootste briefje dat in Oezbekistan van hand tot hand gaat: een briefje van 1000 soem.
"Nog eentje", zegt hij daarop.
"Nee."
Hij probeert het nog eens, maar vertrekt dan zonder te klagen.

Na in het hostel, dat ik behalve de eigenaar voor mezelf heb, rondgeleid te zijn, zit ik even bij de bronzen ezel op het centrale plein naar foto's makende toeristen te kijken, als altijd in afwachting van wat deze nieuwe stad me voor ervaringen zal brengen. Dat bleek gauw. Ik loop in de eerste van vele medressa's een rondje langs de kraampjes vol zijde, houtsnijwerk en koperslagerskunst om dan voor de tweede van de velen langs te lopen. En daar was Zarina...

Ik was er altijd al bang voor. Dat ik haar hier, juist hier in een land als Oezbekistan, tegen het lijf zou lopen. Maar daar was ze. Ze zette juist het bord met boekjes en foldertjes voor de deur van haar winkel. Een onpraktische constructie, waardoor op het moment, dat ze mij begroet, een zevental toeristenwaar onder de gespannen draden vandaan glijdt en zich over de geplaveide grond uitspreidt. Ik heb er slechts een voor haar opgeraapt wanneer zij de andere zes al verzameld heeft, zo geoefend is ze in deze situatie.
"Kom binnen", nodigt ze me uit, wat ik maar doe, maar niet als klant, of lokbare toerist, maar als genodigde. Ik kijk quasi geinteresseerd rond naar dezelfde miniaturen en ceramiek als ik al in de kraampjes van de voorgaande medressa had gezien, waar ik nog wel volgzame toerist was. Ze flaneert wat om me heen, lachend met grote ogen, en ik lach gemoedzaam terug, om haar, om de situatie, om ons gebrek aan toekomst.
"Wil je thee?"
Ik verval weer in mijn standaardhouding, een beetje schijnheilig: "nouja, thee is lekker, maar ik heb geen geld..."
"Oh, geld is niet nodig!", antwoordt ze gemeend, zoals zovelen doen. "Dit is mijn thee!"
"Nou, dan graag!"
"Sédiet"
Ik zit neer.
"Ik haal even water", zegt ze terwijl ze met de waterkoker in haar hand de deuropening doorloopt, de al scherp brandende ochtendzon in.
Zarina. Ze bereidt de thee, waarna ze deze in twee kommetjes uitschenkt en een daarvan, met haar linkerhand op haar borst, aan mij aanbiedt, waarop ik hem maar met de linkerhand op mijn borst en 'spasiba' zeggend aanneem.
"Dat hoef je niet te doen", verbetert ze mijn Oezbeekse gebruiken. "Dat doen de vrouwen."
De elf bakjes thee daarop, die ze hier per slok uitschenken, beantwoord ik daarom met een lach en een eenzaam 'dankjewel', zoals ook de samsa, die ze voor ons koopt, en die de lekkerste is die ik sinds vijf-en-een-half-duizend kilometer gehad heb, waar ik het voor het eerst at, dankzij de komijnenzaadjes die erop zitten.

De hele dag door praat ik tegen haar. Ik spreek Russisch tegen haar zoals ik in het Nederlands nog nooit tegen iemand gesproken heb, waardoor ik in één dag naar mijn idee beter Russisch spreek dan dat ik na twee maanden Mali Afrikaans Frans sprak. Ik blijf maar praten. Waar ik normaal gesproken problemen heb gespreksonderwerpen te vinden komen ze bij haar op commando op. Niet dat het ergens over gaat, dat is het doel niet. Het doel is voor het eerst niet dat, wat gezegd wordt, maar alleen het praten zelf. En zij antwoord, en verbetert, en lacht, en lacht.

Zij heeft normaal gesproken een of twee klanten per dag, waarop ze tien uur in de winkel zit te wachten, dertig dagen lang, zonder weekend, voor 50 dollar. Ik denk dat dat toch wat weinig is. Ik hoop dat het minder is dan anderen verdienen. Immers zit ze alleen maar in de winkel thee te drinken en, als ik er niet ben, Engels te leren, wat ze stiekem best goed kan spreken, maar tegen mij niet durft. Later blijkt dat 50 dollar per maand gewoon het gemiddelde salaris is.

Haar vader stal haar moeder, zo vertelt ze. Op een feestje hadden ze elkaar ontmoet en de volgende dag vroeg hij haar ten huwelijk. Zij zei ja, en al gauw was Zarina een feit. Kort daarop volgde de scheiding. Sindsdien woont ze samen met haar moeder en heeft deze al drie huwelijksaanzoeken voor haar gehad.
"Ken je die jongen?", vraagt haar moeder haar dan.
"Nee, geen idee wie dat is", antwoordde ze iedere keer naar waarheid. De jongens hadden haar gewoon een keer over straat zien lopen en besloten met haar te willen trouwen. Ze wil graag manager worden. Daarvoor wilde ze in Tashkent studeren, om wat meer vrijheid van haar moeder te verkrijgen, maar voor die opleiding moest ze tienduizend dollar betalen. In een keer het hele bedrag voor vier jaar, voordat de eerste dag aangebroken is. Tienduizend dollar heeft ze niet, en de staat geeft alleen een paar honderd dollar beurs aan de vier beste studenten van de opleiding, dus ze wordt geen manager. Voor die beurs moet overigens iedere student de maand september op het land voor de staat katoen oogsten. Later schreef ze dat ze zich bij de talenopleiding heeft gemeld. In Buchara, in de hitte van de woestijn, in de schaduw van haar moeder.

En ik blijf maar praten. Een uur nadat ik haar heb geleerd hoe je in het Bambara vrouwelijk dient te groeten (Soemogo bee die?-Nsee!) komen dan toch de eerste klanten. Een uur voor sluitingstijd. Het blijken dezelfde vrouwen te zijn die gisteren een miniatuurtekening gekocht hebben. Ze komen terug omdat ze een handtekening van de artiest op het kunstwerk gezet willen hebben. De artiest, de zoon van de bazin van Zarina, komt vijf minuten na haar telefoontje aan en signeert het stuk, terwijl de overige vrouwen nog het een en ander kopen, waarop wij elkaar toelachen. Voor de dikke houten deur van de winkel, die voor honderden jaren als studentenkamer van de Islamschool is gebruikt en voor dat doel gebouwd is, spreekt een van de vrouwen me aan:
"En wie ben jij?"
"Chiel."
"Waar kom je vandaan?"
"Holland. And you?"
"I'm from Australia. We're three woman from Australia and three from England. And what are you doing here?"
Verrast geeft ze een kik wanneer blijkt dat ik onderzoek doe voor mijn geneeskundestudie.
"I'm a doctor too! I was professor in Sydney."
"Mijn onderzoek gaat over professoren."
"Ik heb ook veel onderzoek gedaan. Naar Softanonkinderen."
"En wat heeft u uitgevonden?", vraag ik zo even naar de samenvatting van haar veertigjarige carrière. Dat bleek genoeg stof om me voor een theesessie uit te nodigen.
"I can use some tea", antwoord ik grappend naar Zarina, die ernaast staat. Het idee dat ik daarmee, na ruim acht uur tegen haar aangepraat te hebben, mijn dag met haar beeindig staat me wel tegen.
"Ik kom morgen terug", beloof ik haar, waarop de voormalig professor haar vraagt:
"You don't mind that I take him from you for a while?"
"Nee hoor", zegt ze. "Het is ook bijna sluitingstijd."

Zo kom ik vloeiend in de situatie terecht dat ik met twee, en later vier, zestigjarige dames op het historische plein van Buchara ice-tea zit te drinken. Ze vertelt over haar werk als hoofd-onderzoeker in Australië, naar aanleiding van de Softanon-affaire, waardoor vooral in Duitsland, maar over de hele wereld, begin jaren zestig vele misvormde kinderen zijn geboren. Het medicijn bleek na een paar weken gebruik teveel klachten bij ouderen te geven, waarop de ontwikkelaar besloot het voortaan alleen aan jongere vrouwen met kortdurende misselijkheid voor te schrijven. Jonge vrouwen met kortdurende misselijkheid blijken later vaak zwanger te zijn, maar dan is het kwaad al geschied. Zij vertelde, met veel gebruik van zogezegd bekende namen en vele uitweidingen, hoe zij de oorsprong van de bijkomende lichamelijke problemen had uitgediept en hoe dat 'slechte' medicijn zich zo snel had kunnen verspreiden. Erg interessant, althans voor mij.

Daarop belde Rafiek me om te weten te komen waar hij me voor de maaltijd, waarvoor Veniera en hij me bij hen uitgenodigd hadden, vandaan kon halen. Ik wist niet waar ik was, los van dat ik me bij 'dat meertje met dat paard dat geen paard is' bevond. Het woord 'ezel' is me in het Russisch nog niet bekend. Hij kon er geen touw aan vastknopen, waarop ik mijn telefoon bij een langslopende serveerder in de hand duwde en hem vroeg: "где я?"
Voordat Rafiek me gevonden had vertelde ik de vrouwen over mijn onderzoek, waarbij ik weer eens in de toestand kwam dat ik zelf ook het nut van mijn onderzoek begon in te zien. Immers:
"nu al lijkt het erop dat de professoren hier [in de landen die voorheen tot de Soviet Unie behoorden] veel meer gebruik maken van informatie die door de geneesmiddelenfabrikanten gebracht wordt. Ze vertellen me hier hoe ideaal ze het vinden dat de leuke dames, die naar hen gestuurd worden, hen van alle nieuwe ontwikkelingen op de hoogte houden, waardoor ze de nieuwe medicijnen direct kunnen gaan gebruiken."
"En mooie cadeaus krijgen en leuke vakanties.", denkt een van de dames door.
"Ja, alhoewel dat hier nog niet eens nodig is, om doktoren op je hand te krijgen. En als dat zo is, dan is dat best interessant om te bewijzen. Maar dat is slechts een deelvraagje van de vragenlijst die ik met hen doorneem. Er kunnen dus meer belangrijke verschillen boven water komen. In feite is het doel om erachter te komen of ze daar andere kennis hebben en gebruiken dan we in de Engelssprekende wereld doen, en of daar iets aan gedaan moet worden."

Tijdens de maaltijd, waarbij vooral ik aan het eten ben van de vele gerechten die voor ons verzameld staan, meldt Veniera:
"Ohja, ik moest van Nasiba nog de groeten doen."
"Van wie?" Ik was haar alweer vergeten.
"Van Nasiba, dat meisje dat bij ons in de trein zat. Ze vroeg me jou al het goeds voor je reis en veel succes in de toekomst te wensen, met alles wat je zal gaan doen."
"Dankhaarwel. Waar ging ze naartoe?" Dat had ik de avond ervoor niet kunnen volgen.
"Ze ging naar Navoi, om haar man te bezoeken."
"Ze is getrouwd?"
"Ja, in maart is ze hem tegengekomen. Maart..., april...", telt ze op haar vingers tot twee:"en in mei zijn ze getrouwd."
"Twee maanden?"
"Ja, mijn oren stonden ook te flapperen, toen ik het hoorde", zegt Veniera. "Maar zelf vond ze het heel degelijk; immers andere huwelijksparen zien pas tijdens de bruiloft wie hun ouders voor hen uitgezocht hebben. Zo doen de Oezbeken dat. Wij Russen doen het wel volgens de normale, Europese manier. Ook niet zo vroeg. Ik was dan wel twintig, maar Rafiek was 28, toen we trouwden."
"En de Oezbeken trouwen rond hun twintigste, een-en-twintigste jaar, hoorde ik."
"Of zestien, zeventien...", stelt Veniera mijn wereldbeeld even bij.
"Zestien?"
"Ja, een vriendin van me was op haar 36ste oma. Het wordt tijd dat we voor Timoer een leuk meisje zoeken", grapt ze daarop, waarop haar zesjarige zoontje opkijkt...

De volgende dag bij de lunch met thee besluit ik toch wat van de stad te gaan bekijken. Zarina biedt aan me rond te leiden.
"Maar je moet hier toch 'werken'?"
"Ik doe de deur gewoon op slot!"
"Oké, gezellig."
De ene na de andere medressa en moskee komt voorbij. Velen gerestaureerd, soms te heftig, maar een enkele nog origineel uit elkaar vallend. Het is een mooie stad. Het is een andere wereld, een andere tijd, zo lijkt het zelfs. Bovendien hebben ze er heerlijk softijs voor 20 cent, en dat maakt mij heel gelukkig. In de ark, waarvoor de entree voor haar 600 soem was, maar voor mij 8400, wordt Zarina door haar bazin gebeld. Ze belooft na nog een uurtje de winkel te heropenen.

Tegen vieren loopt ze alleen naar haar winkel terug. Ik bezoek nog een trekplijster: 'De vier minaretten', vanwaar ik op de terugweg, puur taktiek natuurlijk, de tegemoetkomende mensen en op de straat zittende mensen groet. De oude vrouw die in haar deuropening zit blijkt ontvankelijk. Na de eerste zinnen ga ik naast haar zitten, waarop we ons gesprekje voortzetten. Al gauw nodigt ze me uit voor thee, wat al gauw wordt uitgebreid tot een simpele maaltijd. Terwijl ik zittend op het tapijt van het brood met sardientjes geniet, vertelt ze over de vele mensen die vroeger dit huis, of eigenlijk deze drie huizen en binnenplaats, die nu nog over zijn, en de huizen ernaast, die vroeger ook aan haar voorouders toebehoorden, bevolkt hebben. Nu woont ze alleen in de drie vertrekken, waarvan we nu in de grootste kamer zitten, terwijl de andere twee huizen langzaam vervallen. Ze vertelt over de onderduikers die ze hadden, de soldaten die ondergebracht waren, de levendigheid die in haar herinnering leeft en de eenzaamheid waarin ze nu verkeert. Ze heeft wel kinderen, en die helpen haar waar nodig, zegt ze, maar zij hebben het natuurlijk ook druk. Ze brengt me terug in de juiste richting, waar we afscheid nemen.
"Kom de volgende keer weer langs!", zegt ze.
"Zal ik doen!", zeg ik tegen de tachtig jaar oude vrouw, door de geschiedenis gesterkt. Misschien is ze er de volgende keer nog.

"Hoe is het met je buik?", vraagt de artiest van het hostel de volgende morgen bij het ontbijt, die dagelijks een paar uur staat te gipsen of te schilderen.
"Normalna, alleen drie keer daar heen", zeg ik de bogende weg naar het toilet uitbeeldend. Dat had de oude man gezien. "Verder bez problem."
"Sto gram wodka nada.", zegt de kunstenaar terwijl hij zijn sigaret naar zijn mond brengt, waarna hij een gebruikt kommetje uitzoekt, een beetje thee erin laat draaikolken en hem vervolgens over het terras leeggooit. Dan schenkt hij hem weer halfvol en begint van de koude thee te drinken.
"Honderd gram wodka nodig?", vraag ik om verduidelijking.
"Ja een beetje, om je buik in toom te houden."
"Hoeveel jaar bent u hier al bezig?", vraag ik hem naar zijn werk.
"In totaal al drie-en-veertig jaar! Na een driejarige opleiding ging ik aan het werk, en dat doe ik nu nog steeds. Ben je in de Ark geweest, in het museum van natuur?"
Daar hadden Zarina en ik nog staan lachen om de gekunstelde gipsen dinosaurusjes en het schilderij met de olifant, waarvan de slagtanden met de kaak naar beneden meebewogen in plaats van netjes onder de slurf te bleven hangen.
"Die heb ik geschilderd!", roept hij trots uit.

In de trein wandel ik vanaf het toilet, waar ik met veel acrobatiek mijn voeten waste, tussen de vele paren links en rechts uitstekende voeten naar mijn eigen compartiment. Deze deel ik deze keer niet met de gebruikelijke zes mensen, maar met 8 mensen, doordat sommigen zonder kaartje naar binnen zijn geklommen. Zij betalen de conducteur en krijgen dan de 'derde verdieping' toegewezen. Voor het eerst zie ik dat ook de planken, zo zonder matras duidelijk bedoeld voor bagage, boven de twee lagen bedden belegen worden. Kan niet comfortabel zijn.

Dima, mijn gastheer, waar ik terug in Tashkent weer terecht kan, woont samen met een vriend die websites programmeert. Daarom hebben ze drie computers en relatief goed internet, waardoor ik al gauw op mijn Hollandse gewoonten terugval, van iedere dag email controleren tot verschillende zaken regelen. Dat bevalt wel weer even, al krijg ik vanuit Nederland te horen dat ik 'altijd maar' online ben. Ze hebben gelijk; ik ben niet naar Oezbekistan gekomen, en heb niet zoveel moeite in het regelen en betalen van het visum en nu de registraties gestoken, om te kunnen internetten. Toch is het wel erg prettig. Ik kan toch ook niet maandenlang enthousiast toerist zijn?

Ondertussen probeer ik een Russisch visum te verkrijgen. Volgens mijn Canadese gastheer in Azerbeidzjan was dat in Centraal Azie onmogelijk. En hij kon het weten, want hij had daar al veel gereisd en gewoont. Dat zou betekenen dat ik in het hart van Azie vast zou komen te zitten, waardoor ik vanuit Kirgizië naar China zou moeten vluchten, wat ook geen oplossing is, of direct naar Europa zou moeten terugvliegen.
"Ik zal het wel zien", zei ik hem. Soms moet je een risico nemen. Met vantevoren opgeven heeft niemand ooit bergen verzet, en zolang de uiterste problemen met zoiets vluchtigs als geld zijn op te lossen, is het risico te overzien.

Ik koop een uitnodiging voor Rusland, die me per mail toegestuurd word. Iedere bron zegt dat in dit deel van de wereld alleen originele (gekochte) uitnodigingen worden geaccepteerd. Daarom gooi ik het op een akkoordje met het bedrijf die mijn uitnodiging gemaakt heeft: ik probeer het eerst met een gemailde, geprinte in Tashkent. Mocht dat niet lukken, dan probeer ik het later, na een Kazachs visum geregeld te hebben, daar in Astana met het origineel nog eens. Dat A4-tje zal dan wel door een koerier naar mij, waar ik dan ook mag uithangen, toegebracht worden, wat me meer zal kosten dan de uitnodiging en het visum zelf bij elkaar, maar nog altijd minder dan een ticket naar Europa.

Met de geprinte uitnodiging en een Nederlandstalig bewijs van mijn 'wereldverzekering', waarop noch in het Engels noch in het Nederlands staat dat ik over de hele wereld verzekerd ben, aangezien deze verzekering mij eigenlijk helemaal niet over de hele wereld verzekerd, praat ik me langs de lange wachtrij, langs de bewapende bewakers, langs de detectiepoortjes en de muren met prikkeldraad naar binnen. Mijn camera moet even in bewaring, maar mijn zaken mag ik regelen. De dame achter de balie twijfelt wel wat over die verzekering, maar besluit dat de consul daar zelf maar over moet oordelen. Wel mag ik alvast betalen, mijn paspoort inleveren en over tien dagen terugkomen, om kwart over drie.

Nog twee dagen langer kan ik voor mijn registratie bij het hotel in het station terecht, maar de dag erop is niets meer mogelijk.
"Ook niet als ik wel hier kom slapen?", vraag ik.
"Nee, de KGB controleert nu elke dag en iedere keer schreeuwen ze tegen ons over die buitenlanders die we bij ons onderbrengen. Eigenlijk mocht het al niet, maar nu kan het écht niet meer. Alleen de duurdere kamers zijn voor jullie toegestaan."

Het is me duidelijk: tijd om de Lonely Planet te raadplegen:
"Hotel Hadra is zonder twijfel het meest duistere hol van Centraal Azie", staat er bij het goedkoopste hotel dat er in staat. Perfect. Ik bel het telefoonnummer dat erbij staat, om te kijken of het nog niet failliet is. Een man neemt op.
"Gastinitsa?", vraag ik.
Hij zucht:"Bel 749 305" Het moet toch verschrikkelijk zijn als jouw prive nummer in een of andere reisgids blijkt te staan. Het door hem gegeven nummer is wel juist. Het hotel bevindt zich bij het circus, een van de gebouwen die in iedere grotere stad van de Soviet Unie aanwezig zijn. Met een beetje zoeken vind ik het hotel, dat een van de grauwe flatgebouwen naast het ronde circus blijkt te bezetten. Het is er inderdaad duister. De receptioniste, die in een hok op de vijfde verdieping is weggestopt, geeft me een sleutel:
"Kijk eerst even of je de kamer oké vindt."
Blijkbaar zijn er veel klanten weggelopen, na het verblijf aanschouwd te hebben, maar ik vind de kamer goed te doen, aangezien ik er toch niet zal overnachten. Het is er vuil, het matras is versleten, de stopcontacten zijn verwijderd, waardoor de draden uit de muur hangen en de gedeelde badkamer sla ik over. Later hoorde ik van twee Israeli's dat ze er vooral vanwege de halfnaakt over de gangen lopende, zwaarlijvige mannelijke ganggenoten, waar ze inderdaad de badkamer mee deelden, na een nacht weggevlucht waren. Ik liep terug naar de receptioniste.
"Prima", zeg ik.
"Mooi", zegt ze licht verbaasd. "Paspoort."
"Alstublieft." Ik geef haar het door de Russische ambassade bestempelde kopietje van mijn paspoort.
"Je echte paspoort graag."
"Die ligt bij de ambassade. Dit is hun officiele stempel."
"Sorry, dan kan je niet bij ons verblijven. KGB, problema, problema."
"Waar dan?"
"Bij een privaat-hotel."
Ze wist er nog wel een. Ik ging er naartoe. Het bleek ver buiten mijn budget, waarin slechts rekening wordt gehouden met kostenloze accomodatie, maar voor een nacht heb ik het moeten accepteren. Aan de muur hing een foto van een oudere man.
"Is that your president?", vraag ik.
"Yes."
"Dan weet ik nu wie me al deze problemen bezorgt."

De volgende dag besluit ik te vertrekken. Weer met de trein. Om de hotels in Tashkent te ontvluchten en te voorkomen dat ik verder in mijn Hollandse leefwijze verval, waar ik alweer diep in begon te zitten, heb ik de metro naar het station gepakt, ben voor het treinschema gaan staan en bekeek waarheen ik, als er in de trein nog een derdeklasse plaats over zou zijn, de nachttrein naartoe kon nemen. Kungrad, waar het ook zou mogen liggen, en Buchara waren mogelijk. Maar in Buchara ben ik al geweest en ondanks dat Zarina daar ook is, besluit ik mijn tweede bezoek aan die stad toch nog even uit te stellen.

Kungrad dan maar? Ik kijk op mijn PDA in de Lonely Planet van Oezbekistan. Kungrad blijkt de meest westelijke en daarme meest verre stad van het land te zijn, relatief vlak onder de Aral zee, dat steeds verder weg komt te liggen en eigenlijk nog maar uit een paar kleine verzoutende, verdampende meertjes bestaat, in de woestijn. Dat laat me zeker een nacht in de trein doorbrengen, schat ik in, wat me een nacht in een hotel scheelt, en brengt me naar een nieuwe wereld.

Bij de balie sta ik een minuut of vijftien te wachten, waarin de verkoopster drie mensen voor mij van kaartjes voorziet. Dan vraag ik naar een kaartje naar Kurgan.
"Dan heb je een visum voor Kazachstan nodig.", meldt ze. "En je echte paspoort."
Ik wist dat ik het verkeerd zei; Kurgan is een stad in Rusland. Maar hoe heette mijn bestemming dan?
"Nukus dan", verander ik mijn doel, wetende dat dat daar 'in de buurt' ligt. In ieder geval ook ver weg en in het westen. "En mijn paspoort ligt bij de ambassade van Rusland..."

Ondertussen komt een vrouw met een plastic tas gevuld met geld voordringen. Na zes minuten krijgt ze een verkeerd kaartje toegestopt, twee minuten later de goede, en dan begint het grote geld tellen... Daar hebben ze gelukkig een machine voor, want bij elkaar ging het om zo'n zeshonderd briefjes van 200 soem, en nog een vijftigtal van 1000 soem. Zoals ik al zei, een zak vol geld. Soem pinnen is in dit land niet mogelijk, want grootste biljet, van 1000, is maar een kleine 50 eurocent waard. Een metromuntje kost al 400. Het mag duidelijk zijn wat voor effecten dit geeft. Iedereen loopt met grote stapels briefjes van 1000 te sjouwen, alleen al om tomaten, ijsjes en brood af te kunnen rekenen. En dat terwijl veel mensen hun maandsalaris contant vangen. Maar ach, hoe dik de stapel na het wisselen ook is, het is zoals altijd toch weer sneller weg dan je lief is.

Tegen de tijd dat haar geld geteld is heb ik mijn bestemming weer opgezocht. Omdat ik zo lang heb moeten wachten, doordat zij het voordringen van die vrouw had toegelaten, doet ze niet meer moeilijk over mijn afwezige paspoort, maar verkoopt me gewoon mijn kaartje naar Kungrad.

In de trein zitten en slapen we nu met twaalf mensen in een compartiment voor zes. Twee kinderen liggen in het middenpad, een ander bed wordt door twee zusters gedeeld en nog een door een moeder en kind. Bovendien liggen op twee van de bagageplanken nog mannen op dunne dekens. Ik heb nog wel mijn eigen bedje, dat door het raam, dat naarbinnengekanteld staat, niet alleen in de lengte maar ook in de breedte behoorlijk beperkt is. Toch vind ik het wel prettig, dat slapen in de trein. Met dat eeuwige ritmische slaan van de wielen op ieder volgend stukje rails, terwijl weiden, steppen, oases en woestijn aan je voorbij trekken; heerlijk. En dankzij de open compartimenten weet iedereen welk stuk bagage van wie is, waardoor haast niemand probeert te stelen.

In de trein houdt men zich vooral bezig met het wuiven van zakdoeken, handdoeken en waaiers, want het is er echt warm. Verder drinken ze thee, proberen te slapen of lezen een boek en de eendenkuikens bij mijn voeten proberen zich met mijn broekspijp te voeden, zoals ik dat doe met een noodle-soepje, waarop Azat me verwijt dat ik vlees moet eten:
"Daar zitten helemaal geen calorieën in!", beweert hij. In het westen een wens, voedsel zonder calorieen, maar hier belachelijk. "Daar kun je niet op leven.", vervolgt hij. "Hier, neem dit." Hij wijst op het brood en duwt me een gepeld ei in de hand. De vrouw die er ook bijzit zet een pan aardappels met kip op tafel.
"Бири!", gebiedt ze. Met zijn allen eten we van alles wat op de tafel verschijnt. Alles is algemeen bezit. Zo ook mijn flessenwater, dat van mond tot mond gaat tot de fles leeg is. De chef van de wagon loopt juist met een lege fles in zijn hand langs onze leefruimte.
"Hier is nog een lege fles", zegt Azat tegen de provadnik.
"Wat moet ik daarmee?", vraagt hij. "Gooi uit het raam!"
Azat doet wat hem opgedragen wordt: hij klemt de fles, mijn fles, in de opening van het kantelraam, geeft er een klap op en de fles vliegt voor mijn ogen langs de woestijn in, waar juist een plas met zoutwitte oevers voorbij schuift. Weer een probleem opgelost. Weer een probleem gecreëerd.

In Nukus, de hoofdstad van deelrepubliek Karakalpakstan, stapt Azat met vele anderen uit. De laatste paar uur van de treinreis ontmoet ik Zoya, een zestig jaar oude vrouw, die in het naastgelegen compartement zit. Net als de vier andere vrouwen van het gezelschap is ze zuster in Kungrad. Ze vraagt me waar in Kungrad ik zal verblijven.
"In het hotel. Dat moet van jullie president."
"Maar je kunt bij mij overnachten."
"Maar ik heb een registratie nodig." Daar hebben de Karakalpakken geen weet van.
"Maar je komt eerst bij mij eten."
"Oké."

Haar geuniformeerde zoon haalt ons af. Met zijn bedrijfswagen, een politieauto, brengt hij ons thuis. Daar komt zijn collega, die in een stad ver weg woont, maar hier dienst heeft en dus bij hun verblijft, er ook gezellig bij. Dat terwijl ik op straat altijd zover mogelijk wegblijf van iedereen in uniform en met name de politie. De collega kijkt me ook wat ongemakkelijk aan. Mijn verblijf bij deze familie is illegaal. Dat weet Zoya nauwelijks, alleen omdat ik haar dat zojuist verteld heb, maar ik en die politielui weten dat maar al te goed.

Het is natuurlijk wel gezellig! Omdat moeder na een week uit het verre Tashkent is wedergekeerd, is de hele familie aanwezig. Behalve opa zijn de beide zoons en hun vrouwen, die juist besjparmak beginnen te bereiden, gekomen en de kleinkinderen dartelen ook rond. Voor mij wordt de oudste kleinzoon op pad gestuurd om een biertje te halen, waarmee de eeuwige thee afgewisseld wordt, die we met zijn allen buiten op de met dunne matrassen belegde verhoging zitten te drinken. Na een uurtje graaien we met zijn allen met onze handen in de lasagnebladen en het vlees van de besjparmak, waarna de mannen de bouillon in kommen krijgen voorgeschoteld. Daarna zoeken opa en de vrouwen binnen een mooie plaats op, om een matrasje uit te spreiden, terwijl ik tussen twee mannen (waaronder een politieagent) buiten op de verhoging kom te liggen. Ik slaap tot de zon mij mijn ogen doet openen. Na het ontbijt brengt de oudste kleinzoon me naar de damas, die me naar de bus brengt, waarmee ik richting Moynac rij.

Twee minuten nadat we het in de woestenij staande bord Moynac met afbladderende vissen gepasseerd zijn, lurkt de man die achter me zat weer aan mijn waterfles. Deze keer vroeg hij me wel, of hij ervan mocht drinken, terwijl hij de vorige keer, mij vuil aankijkend, gewoon pakte, waar hij recht op dacht te hebben. Integreren, dacht ik maar, en liet het toe. Aan water is hier immers een groot gebrek. Sinds de zee door de grote irrigatieprojecten vertrokken is zijn de Russen en Kazachen gevolgt, maar de Karakalpak sprekende Karakalpakken bleven achter in de droogte. We rijden door de storm, met een zeewind die niet meer zilt maar zanderig is, het stadje binnen langs bushokjes waarvan de asbest daken half vergaan zijn, zodat het vinden van schaduw, die juist zo nodig is, langzaamaan onmogelijk wordt. Dit is de armste plaats waar ik ooit geweest ben. Misschien hebben ze wel meer dan in Mali, maar ze hebben ook veel meer verloren; ze hebben gouden tijden meegemaakt, maar zijn de overvloed kwijtgeraakt.

De schoondochter van Zoya kwam hiervandaan. Haar moeder werd gebeld, om me op te halen. Ze leek er niet blij mee, maar gaf me toch thee en een goede lunch, terwijl op televisie de internationale videoclips hun wereld verbreden. Ze vraagt naar haar dochter.
"Ze maakt heerlijke Besjparmak.", zeg ik.
"Ja, bij hun is het leven goed.", antwoordt ze. "Hier is helemaal geen werk."
"Waarom verhuizen jullie niet naar daar dan?"
"Ach, daar zijn de huizen te duur. Daardoor kunnen we hier niet weg. We kunnen alleen maar hopen dat ze ons daar niet vergeten en eten en water blijven sturen."

Ze wijst me de weg naar het enige hotel van het stadje, een paar kilometer verderop. Door het strandzand loop ik er naartoe, langs vele doodgaande bomen en een sterfende begraafplaats. In het hotel vraag ik of ze me, terwijl ik er maar één nacht overnacht, voor drie nachten kunnen registreren. Dat is geen probleem. Hier in de woestijn worden dit soort zaken niet zo streng gecontroleerd. Al gauw maak ik kennis met de andere bewoners. Voornamelijk chinezen, die met dikke jeeps en grote vrachtwagens van het nabijgelegen olieveld komen. De blinkend witte auto's steken af tegen de achtergrond van het wegterende dorp. De eigenaar van het hotel wijst me de weg naar de vissersvloot, waar alle toeristen voor komen. Ik vind hem gemakkelijk, loop een uurtje tussen de lage duinen door om een kanaal, waar een beetje water de oevers wit achterlaat, te vinden, en vind mijn weg terug naar het monument bovenaan de afgrond, waar de bewaker over de woestijn uit staat te turen.
"Zie je dat schip daar?" Hij wijst in de diepte. Tussen de zandduinen liggen acht schepen naast elkaar te roesten. "De tweede van rechts... Dat was mijn schip. Ik heb het twintig jaar bevaren, maar dertig jaar geleden heb ik het daar moeten achterlaten. Bergen vis vingen we voorheen. Het waren goede tijden, vroeger, maar nu is er geen zee meer. Er is hier in het geheel geen water meer. Здезь вообще вода нето. Duizenden mensen bevoeren de honderden schepen, die we hier hadden. Nu heb alleen ik nog werk, dag en nacht. Ik woon daar, in die camper. Maar nu met die crisis heb ik al een paar maanden geen salaris meer ontvangen. Gelukkig steunt iedereen elkaar. Ik kan gewoon naar de winkel, de eigenaar weet het al en geeft me wat ik nodig heb. Hij schrijft het allemaal op, voor als ik weer eens geld heb. Weet je wat je zou moeten doen? Kom morgen ochtend een uur of vijf. De zonsopkomst is hier wonderbaarlijk. Kun je mooie foto's maken..."

Na een goed avondmaal voor de televisie in de huiskamer van de hoteleigenaar kom ik tijdens een wandelingetje een jongen met een zwaar beladen kar tegen. Ik help hem deze de laatste twintig meter naar zijn huis door het zand te trekken, waarop zijn familieleden me voor de thee uitnodigen, wat al gauw wordt aangevuld met nog meer eten. Voortdurend zit mijn mond vol, maar toch blijft Sherbollat aansporen:
"Eet. Eet."
"Maar ik eet al!"
"Drink."
In het donker brengt Sherbollat en zijn jongere broer me terug naar mijn hotel.
"De volgende keer dat je in Moynac bent kom je gewoon naar ons, okay?"
"Zal ik doen", zeg ik, betwijfelend of ik hier ooit nog wil geraken.

De bus brengt me terug naar de oase van Nukus, de hoofdstad van Karakalpakstan. Azat had me per SMS uitgenodigd om bij hem langs te komen.
"Dan gaan we vissen!", schreef hij enthousiast.
Hij haalde me bij de bushalte op en liet me zijn stad zien, voordat we met de gedeelde taxi naar huis gaan, om daar te lunchen. In de taxi stelt hij me voor aan Dilshoda, zijn buurmeisje. Ze is een jaar in Amerika geweest, wat mij voor haar een goed slachtoffer maakt om Amerikaans tegen te spreken. Allemaal niet zo interessant.

Na een kwartiertje zijn we in hun dorp aangekomen, waar Azat's moeder ons weer een goede maaltijd voorzet met gebakken eieren en worst en abrikozen... Zoals overal weer veel te veel van alles, waarbij ik dan zo gek ben dat ik het nog probeer op te krijgen ook. Immers hoort je bord in Nederland uiteindelijk leeg te zijn en de pan toch liefst ook. Het tweede kommetje thee slaan we gauw achterover, want de vrienden van Azat staan al met hun nieuwe auto voor de deur om lekker te gaan vissen. Na twintig minuten rijden bewegen we ons door Hollandse weiden. In de rietkraag van een kanaaltje zoeken we een plaatsje op, waarbij ik, na een slang te hebben zien wegzwemmen, extra uitkijk waar ik mijn sandalen laat rusten. De jongens geven het na veertig visloze minuten al op. We zwemmen nog even in het kanaal, voor we naar een bar rijden met koud bier en slechte samsa. Azat wordt gebeld.
"Dilshoda nodigt je uit voor internet", zegt hij tegen mij.
"Ik kan wel wat internet gebruiken."
"Ze komt er zo aan."
Inderdaad bracht ze me naar een computer, waar ze haar schoonbroer, die daar aan het werk was, vroeg pauze te nemen, zodat wij in een veertig minuten onze mail konden openen en zelfs een paar berichten konden lezen. Eenmaal buiten bleek dat we binnen in een of ander ministerie waren geweest.
"Hoe was het om na een jaar Amerika weer in dit dorp te belanden?", vraag ik. "Ik bedoel, in Amerika zal het allemaal we aardig rijk zijn, en dan kom je weer hier, loop je weer langs de vervallen gebouwen, over de slechte wegen met lantaarnpalen, waarvan de lantaarns al jaren ontbreken."
"Verschrikkelijk!", roept ze uit. "Mijn gastfamilie heeft me ook gevraagd weer bij hun te komen wonen, maar mijn vader laat het niet toe. In dat jaar heeft hij gemerkt dat hij niet zonder me kan. Daarom mag ik ook niet in Tashkent studeren."
"Nouja, dan houdt hij in ieder geval van je."
"Ja. Ik vertelde mijn moeder dat ik jou had ontmoet. Ze vroeg me je uit te nodigen, dus dat heb ik toen maar gedaan."
"Gezellig", zeg ik.
"Ze is nu voor ons aan het koken. Ik was wel verbaasd", vervolgt ze. "Het is hier niet als in Amerika, begrijp je. Het is heel bijzonder om een jongen thuis uit te nodigen. Je bent de eerste jongen die ik mee naar huis breng!"
Ze was een beetje gek van me, bleek uit allerlei opmerkingen de rest van de avond. Haar moeder, die heerlijke pilaf had gemaakt, vroeg bovendien of wij, zij en ik dus, niet samen zouden kunnen werken. In Europa natuurlijk.
"I will see what I can do", beloof ik maar.
We nemen al haar foto's door. Het gala in Nukus, het gala in Amerika, dat nichtje daar, die jongen toen, die mag je niet zien, want mijn haar ..., twee uren lang die zelfde lach, stralend, dat wel, op al die foto's... Voldoende. Ondertussen komt haar beste vriendin, die ook op veel van de foto's te zien was, langs, waarop Dilshoda bij voorbaat jaloers zegt dat ik vast op haar verliefd zal worden. Maar ik was helemaal niet van plan om in Karakalpakstan verliefd te worden, en deed er dan ook alles aan om dat te voorkomen. Azat kwam me rond tienen bevrijden. Bij hem thuis zet moeders ons nog een kleine tweede avondmaaltijd voor en dan leggen we ons op de grond op de dunne, maar best comfortabele matrassen te slapen.

Met drie mashroetkas rij ik naar Khiva, in buurdeelrepubliek Chorezm. Na een half uur valt het me op hoe licht mijn tas is. Het bloed stijgt me naar het hoofd: ik heb mijn tas in de laatste bus laten liggen. De belangrijkste spullen heb ik natuurlijk in mijn handbagage, maar mijn tent, matras en kleding rijden nu ergens in de Volkswagen door de stad. Ik heb mazzel; twee straten verderop was het eindstation, en daar staat de chauffeur juist te wachten tot de laatste twee plaatsen gevuld zijn, zodat hij weer terug kan rijden. Hij is ook blij mij te zien, want hij wist ook niet wat hij met mijn tas aanmoest.
"Kijk even of alles in orde is!", gebiedt hij.
"Ik geloof het wel", zeg ik, allang blij dat ik hem terug heb. "Bedankt!"

Khiva is ook oud en mooi, maar leeg, na de levendigheid van Buchara. Otabek pikt me op uit een restaurant, om zijn Engels met me te kunnen oefenen. Hij laat me de stad zien, alvorens me naar zijn oom en tante te brengen, waar we avondeten, thee en een wodka voorgeschoteld krijgen. Of ik blijf slapen? Helaas heb ik al een hostel.

Ik beland nog eens in Buchara, waar ik wegens haast me door een taxi naar het station laat brengen, om daar de nachttrein te proberen te pakken. Vijf minuten van tevoren zijn de kaartjes al uitverkocht... Dan maar op de Oezbeekse manier; het is me al vaak genoeg voorgedaan. Ik loop langs de wagons naar de conducteur, juist tellend dat ik bijna blut ben. De eerste zegt gewoon 'nee', wanneer ik vraag of hij nog een plaatsje voor me kan regelen, de tweede vraagt dertigduizend.
"Ik heb maar twintig."
"Dan moet je het daar proberen. Dit is de tweede klasse."
Bij de derde klasse heb ik meer succes. Voor 15000 krijg ik een bagageplank toegewezen, met twee dekens, om deze enigszins te verzachten. Voor de betaling word ik naar het hokje van de conducteurs geroepen. Voor de deur pak ik het geld uit mijn portemonnee, waarop de provadnik me naar binnen trekt:
"Geen geld op de gang!", sist hij, alsof de andere passagiers niet weten dat de extra reizigers de conducteur contant betalen. Netjes in het hokje geef ik hem zijn geld, waarbij hij meldt dat ik zelf mijn bagage in de gaten moet houden. De plank is hard. Slapen doe ik nauwelijks, maar de trein brengt me wel in Tashkent, waar ik nog een paar uur bij Dima en Ilja thuis bijslaap, voor ik om half vier met al mijn bagage mijn paspoort met Russisch visum (yes!) bij de ambassade afhaal en de marshroetka naar de dichtstbijzijnde grenspost neem. Een bewaker staat me vriendelijk te woord. Hij vertelt dat hij me wel door kan laten, maar dat ik Tajikistan niet in kan, omdat hun grens, in tegenstelling tot de Oezbeekse, gesloten is.
"Maar als je besluit Oezbekistan uit te gaan, zit je de komende drie dagen in niemandsland vast. Komende maandag gaat Tajikistan pas weer open."
"Hoe dat zo?"
"Ja, hun president is in het land, en daarom zijn al hun grenzen gesloten."
Logisch.

Nog even niet naar Tajikistan. Nog langer opgesloten in de warmte, wetten en gastvrijheid van Oezbekistan. Nog drie dagen hotels regelen. Nog een kans om Samarkand te bezoeken, voor veel toeristen de reden om het vliegtuig naar Centraal-Azie te nemen. Dat is voor mij misschien wel een goede reden om er weg te blijven.

Ik ga langs de weg staan, in de hoop dat in het donker een marshroetka voor me zal stoppen. Na een taxi te hebben laten schieten komen een vrouw en haar zoon bij me staan en al gauw stopt een marshroetka. Ik mag mezelf voorin op de bezette stoel erbij proppen, na mijn grote tas achterin bovenop mensen gestapeld te hebben. In het busje wordt me gevraagd waar ik naartoe wil.
"Naar het gastinitsa, pazjalste."
"Je kunt wel bij mij overnachten.", zegt de vrouw van achterin de dertig, die naast me zit.
"Of bij mij", zegt een oudere man van achter.
"Registratie...", antwoord ik.
"Ik breng je wel naar het hotel", vervolgt de vrouw.
"We zien wel."
Aan de rand van Bekabad stap ik samen met de vrouw op een andere marshroetka over, richting het centrum. Daar zitten Abdurazak en zijn vrouw al op vertrek te wachten. De vrouw zegt nog eens dat ik wel bij haar kan overnachten.
"Ga niet met haar mee!", fluistert Abdurazak halfzacht in mijn oor. "Она проститутка!"
"Что?" Door het gebrom van de motor had ik het niet verstaan.
"Ze is een prostitué?!", zegt hij misschien net iets te hard.
"Oh." Zo had ik haar nog niet herkend; voor mij zag ze er uit als een normale, niet al te aantrekkelijke vrouw.
"Als ze nog eens vraagt of je met haar naar huis wilt zeg je néé??!"
"Prima."
"Kijk", vervolgt hij na een stilte. Hij laat me een identiteitsplaatje van het leger zien. "Je weet wat dat betekent?", vraagt hij veelbetekenend.
"Natuurlijk."
"Special forces. Ik werk in Fergana." Hij verwacht dat ik hem nu meer vertrouw.
"Waar laatst een terroristische aanslag was, aan de grens met Kirgizië?"
"Daar, ja."
Wanneer ze uitstapt vraagt de vrouw nog eens of ik meekom.
"Ik moet naar het hotel", zeg ik. "Vanwege registratie."
"Ik breng hem daar wel even", sluit Abdurazak daarop aan.
Haar achterlatend rijden wij met de bus verder.
"Je kunt ook bij ons blijven", biedt Abdurazak aan zodra we op straat staan. "Thee drinken, met mijn broers en ouders. We maken er een gezellige avond van!"
"Doen we!", zeg ik. Die registratie loopt wel los, hoop ik.
Met zijn drieën komen we bij hem thuis aan. Vader doet open en leidt me direct naar de tafel, waar nog brood staat, wat al gauw aangevuld wordt met van vet druipende gebakken frieten en salade.
"Dus je mocht de grens niet over?", herhaalt vader wat ik hem zojuist verteld heb. "Dan blijf je toch gewoon bij ons! Hier mijn tweede zoon, die voor de politie werkt, en de derde, die bij de mariniers zit, en onze neef, die niets doet, en Abdurazak werkt in Fergana. Die registratie regelen we morgen wel. Maak je geen zorgen."
Zit ik alweer bij drie 'gevreesden' in huis. Ik vertel ze van hun collega's, die me in de metro van Tashkent een paar keer al mijn zakken binnenstebuiten lieten keren.
"Verder maakten ze geen problemen hoor", verduidelijk ik. "Maar ze zijn gewoon irritant." We maken nog een paar gezellige familiefoto's voor we over de nacht gaan liggen nadenken.

Ik krijg het huwelijksbed van Abdurazak en zijn vrouw, die drie maanden geleden in de familie gekomen is, aangeboden. Zelf gaan ze buiten op een matrasje liggen. De volgende morgen gaat moeder voor me naar het hotel. Met slecht nieuws komt ze terug: ze kunnen me wel registreren, maar ze zijn te duur om me de prijs te vertellen. Vader is in nuchtere toestand toch wat minder zorgeloos en ook de jongens beginnen in te zien dat ik niet drie dagen illegaal bij hun kan blijven.
"Wat ga je dan doen?", wordt me gevraagd.
"Momentje." Ik kijk even in de Lonely Planet, hoe het met de hostels in Samarkand gesteld is. Gunstig, zo blijkt. "Daar ga ik heen."

Terwijl ik mijn spullen uit de kamer haal, komt Abdurazak naar me toe.
"Chiel, die foto's van gisteren... Kun je ze verwijderen?"
"Als je denkt dat dat nodig is."
"Tsjah, met onze strenge papa", zegt hij terwijl hij naar boven wijst, om aan te geven dat hij niet zijn eigen vader, maar die van het moederland bedoelt. "Ik bedoel, ik zit in de special forces en mijn broer bij de politie. We kunnen beter niet op jouw foto's staan."
"Is goed, ik verwijder ze meteen", beloof ik, en deze belofte maak ik voor zijn ogen direct waar. De gezelligheid van de vorige avond is met een paar ingedrukte knopjes voor eeuwig verloren. "Deze is van jullie kamer, met het mooiste bed waar ik ooit in geslapen heb", wijs ik op de derde foto van de avond tevoren. "Die kan geen kwaad."
"Oke dan. Mijn broer zal je naar de bus naar Samarkand brengen."
"Prima."

Moeder brengt mij en de agent met de auto naar een marshroetka. Voor ze ons laat gaan stopt ze onder protest 10000 soem in mijn zak. In de bus spreken de broer en ik maar weinig, waardoor het nog meer op een aftocht onder bewaking lijkt, dan op een toeristisch reisje naar de trekpleister van het land. Na dertig kilometer wordt dit verergert, wanneer we op een geblindeerde gedeelde taxi overstappen. We wachten even op medereizigers, waarbij mijn waker een glas limonade voor me koopt. Wanneer ik uit probeer te stappen houdt hij me tegen:
"Blijf in de auto. Het is beter als niemand je ziet. En vertel niemand dat je in Bekabad bent geweest."
Even overweeg ik of ik niet beter mijn naam en nationaliteit kan veranderen. We rijden verder tot we de weg uit Tashkent bereiken. De tweede bus die voor ons stopt wil me meenemen, al zijn er geen zitplaatsen meer beschikbaar. Zonder afscheid verdwijnt mijn wachter tussen de mensen. In het gangpad van de bus ga ik op mijn tas zitten, wat veel problemen oplevert voor de uitstappende mensen en in chaos eindigt, wanneer de samsa verkoopsters met hun schalen binnendringen om hun winst te behalen. Maar ach, ik ben weer terug op het toeristenpad en daarmee zo goed als veilig van verdenkingen.

In Samarkand loop ik door het duister langs een van de enorme medressa's door een gevelloze straat. Al gauw kom ik bij de Registan aan, waar ik links afsla om mijn hostel te vinden. De verkoper van een van de vele buurtwinkels wijst me er naar toe, waar grote met houtsnijwerk behandelde deuren mij een gang binnenleiden. Drie mannen zitten te praten.
Eén van hen staat op en laat me mijn kamer zien; drie bedden en een badkamer voor mezelf, aan de gezellige met wijnranken beplante binnenplaats gelegen. Daar neem ik plaats bij vier Duitsers, terwijl de man, die me naar mijn kamer bracht, me een heel menu voorzet, als altijd vergezeld door thee. Twee van de Duitsers waren hier met de auto, de oudere man op de motor. Achter mijn rug zitten vier Japanners op aanligbedden te converseren en even verderop zit nog een stel uit Israël samen te zijn. De zijderoute: al een paar duizend jaar worden oost en west door hem verbonden. Daar zijn steden als Samarkand en Buchara rijk van geworden, ooit, voor de Russen kwamen.

Het is ongetwijfeld een prachtige stad, maar na Buchara en Khiva ben ik niet meer te verbazen. Na vanaf een begraafplaats in het centrum foto’s van de azuurblauwe koepels van de stad te hebben gemaakt, lunch ik op een bankje voor iemand zijn huis. Twee mannen komen uit de poort en gaan erbij zitten. Eén haalt een zakje groen poeder uit de binnenzak van zijn jas, giet er wat van op zijn hand en neemt dit over in zijn mond, tussen zijn tanden en zijn lip. Murmelend biedt hij zijn buurman aan, die ook wat neemt en op zijn beurt mij het zakje voorhoudt.
“Ik rook niet”, zeg ik maar, en de overgebleven pruimtabak, of wat het ook moge zijn, verdwijnt weer in de binnenzak.
“En zul je wijn drinken?”, vraagt een van hen verderop in het terloops ontstane gesprek. “Zelf gemaakt”, voegt hij er aan toe.
“Klinkt goed.”
We lopen de houten poort door en ontmoeten zijn vrouw, die niet echt blij lijkt met mijn komst. In de keuken schenkt hij mij een heel, en zichzelf een half glas in, dat al gauw weggeklokt moet worden, want hij wil graag het huis van zijn 21-jarige zoon laten zien, dat ze in zijn tuin hebben gebouwd, voor als hij getrouwd is. De zoon zit nu in Moskou, vanwaar hij geld naar zijn familie opstuurt, waardoor ze kunnen overleven. Zelf is hij nu artiest en treedt hij op bij bruiloften. Zo’n twee keer per week voor 20 dollar per keer. Eerder heeft hij in Korea op een vuilstortplaats gewerkt, waar hij goud geld verdiende, en verder nog in Portugal. Maar nu... crisis. In de binnenplaats ligt een opblaasbaar kinderzwembadje. “Voor als mijn dochter met de kinderen langskomt"

Ik ga op zoek naar internet, wat ik vind. Helaas, na een minuut of vijftien gaan alle schermen zwart, en in de daaropvolgende uren is in de hele wijk geen elektriciteit meer op te merken. Om de hoek zit een tachtigjarige vrouw in een versleten jurkje op haar bordes. Om haar heen geniet een vijftal katten van de zon en de liefde, die zij hen toebedeelt.
“Waar kom jij vandaan?”, beantwoordt ze mijn groet.
“Из Голландия”
“Aha”, zegt ze:“vroeger hadden we hier veel gasten uit Europa. We hadden een restaurant. Er woonden ook veel Duitsers hier, en vooral Russen, maar nu is alles anders. Ze hebben alle bomen gekapt. Prachtige fruitbomen hadden we en zulke", ze houdt haar duim en wijsvinger een stuk uit elkaar:" walnoten en abrikozen hingen er aan. Voor iedereen! En ik nog naar het gemeentehuis om die jongens te zeggen dat ze die niet moeten kappen, maar niet luisteren... En kijk nou wat een rotzooi ze voor mijn huis hebben achtergelaten!" Voor haar bordesje ligt een grote hoop puin. "Dat kan toch niet gezond zijn!"
In veertig minuten hoor ik dit verhaal een keer of vijf aan en blijf ik meepraten en ja-knikken.
"Waar heb je Russisch geleerd? Ik wilde altijd Frans en Engels leren, maar het is er nooit van gekomen. Duits wel, door al die Duitsers die hier woonden." Een zesde kat komt naar buiten. Zijn darm hangt er aan de achterkant tien centimeter uit. "Ik heb geld verzameld en ben met hem naar de dierenarts geweest", verklaart ze, terwijl de kat een kuiltje graaft en zijn darm daarin legt. Ik word een beetje misselijk bij het aangezicht, maar uiteindelijk kan hij zijn behoefte doen. "De dokter zei dat ze er niets aan kunnen doen. In Oezbekistan niet tenminste, bij jullie natuurlijk wel. Hij zei dat hij gauw dood gaat." Een paar uitwerpseltjes verlaten de slurf, waarna de gedoemde ze zorgzaam begraaft.

Om de hoek staan twee mannen met elkaar te praten. "Where are you from?", vraagt een van hen me in het Amerikaans. Ze bleken daar allebei geweest te zijn, en hadden zich daar vooral op het leren vloeken geconcentreerd. "We kunnen bier gaan drinken!", stelt de man die me aansprak voor.
"Prima", antwoord ik. "Als jij bier hebt, wil ik het best opdrinken."
Hij blijkt dan toch nog wat anders te doen te hebben, maar de tweede wandelt met me mee, waarbij we al gauw voor een kiosk staan.
"Welk bier wil je?"
"Baltika 9 heb ik nog niet gehad."
"Doe die maar niet, daar hebben ze wodka door gemengd, om hem sterker te maken."
"Een Oezbeekse dan."
"Heineken?"
"Nee, een Oezbeekse."
"Hier, heb je Stella Artois."
Via het park komen we bij het mausoleum van Tamerlan, die in een paar jaar een rijk groter dan Europa bij elkaar wist te vechten.
"Tijdens 70 jaar Soviet-Unie werd hij 'meedogenloze slachter' genoemd. In ieder geschiedenisboek verdonkeremaand", vertelt hij. "Nu hebben we een nieuwe geschiedenis en wordt hij overal vereeuwigd als grote overwinnaar, in heel Centraal-Azië."
Langs zijn standbeeld, waar voorheen Lenin te vereren was, lopen we verder.
"Hier stond vijf jaar geleden de wodkafabriek van het land, maar de fabrieksbaas wilde president worden, dus die is in de gevangenis gegooid en..."
"Dus het is hier illegaal om president te willen worden?"
"Ja, onze democratie is niet zoals in Europa. Bovendien hebben we nu een hele goede president. Natuurlijk niet perfect, maar wel erg goed. Ik kan me geen betere voorstellen."

"Wanneer werd hij president?"
"Zestien jaar geleden. Hij zit nu in zijn vierde termijn. Hij heeft van Tashkent een moderne stad gemaakt. Nu zijn wij aan de beurt. Vandaar dat overal de gevels weggebroken zijn en overal gebouwd wordt" Overal zijn de eerste twee meter van de gebouwen als met een bulldozer afgebroken, zodat ze nu in één keer een geheel nieuw straatbeeld kunnen bouwen.
"En die wodkafabriek?"
"Die is verplaatst. Zoals je ziet is het nu een park, voor de toeristen, zodat ze het mausoleum knap kunnen fotograferen. En die wodka was vroeger altijd goed, maar nu is 'ie niet meer te drinken."
"Wat is er mis mee dan?"
"Nouja, neem bijvoorbeeld Absolut, of Stolitsjnaja, die Duitse merken. Daar kan ik zondag met mijn vriend in het park twee flessen van wegdrinken en dan toch de volgende dag fris naar mijn werk. Maar met deze Oezbeekse wodka, die ze nu maken, moet ik dan twee dagen thuisblijven en met hoofdpijn op bed te liggen..."

In het hostel zitten de Japanners nog altijd te converseren.
"Kom je mee uit-eten?", vraagt Yoshedashi.
"Tuurlijk", antwoord ik.
In het restaurant krijg ik mijn eerste lagman voorgeschoteld. De Japanners zijn er gek op, want het is bijna als thuis: noodlesoep met groenten en paddestoelen. Erg lekker; goed pittig, maar niet te gek. Ik vertel ze over mijn toekomende problemen in Kirgizië. De enige grens waarlangs ik vanuit Tajikistan binnen zal kunnen komen, omdat de ander alleen voor Tajieken en Kirgiezen is, leidt me in een gebied dat door een Oezbeekse enclave van de rest van Kirgizië af wordt gesneden. En alle bussen gaan vrolijk door die enclave heen, omdat de Kirgiezen geen visum nodig hebben voor Oezbekistan. Ik wel, dus dat wordt een probleem, aangezien mijn huidige daar dan niet meer geldig is. En mocht ik dan in de enclave gelaten worden, dan is mijn Kirgizisch visum niet meer geldig, want die laat me maar een keer naar binnen en een keer naar buiten. Eerder was me, door een ervaringsdeskundige, al aangeraden om de grenswachten om te kopen. Vijf dollar, werd me toen belooft. Helaas staan in de Lonely Planet andere prijzen, maar een van de Japanners heeft ook nog een oplossing. Ook hij was daar geweest, met hetzelfde probleem.
"Ik heb op zijn aanraden gewoon tweeduizend soem aan de buschauffeur gegeven. Hij heeft me toen in het bagageruim opgesloten en het geld aan de grenswachten gegeven, zodat deze de bagage niet controleren."
Lokt me toch niet zo.
"Hoeveel kilometer is dat Oezbeekse eiland dan?"
"Een stuk of twintig."
"Mooi. Ik heb drie dagen tijd; ik loop er wel omheen."
We krijgen de rekening. Een Hollandse fooi leg ik op tafel. Daarmee is de hele maaltijd, inclusief fooi, vergoed.

In het hostel zit een man.
"I'm from Afghanistan."
"Wat doet u hier?"
"Mijn vrije dagen vieren! In Afghanistan kun je niet echt genieten van je vrije tijd. Er is niets te doen. In Iran, Tajikistan en Pakistan is het al niet veel beter en het visum voor Turkmenistan is zoveel gedoe. Oezbekistan is verreweg de beste plaats in de buurt voor een paar dagen lol" Hij kijkt even geconcentreerd om zich heen. "Ik werk voor de UN", vertrouwt hij me zachtjes toe. "Hier is dat niet zo'n probleem, maar als ik dat in Afganistan vertel... Here you can speak with girls on the street and have a party and have a sex without having problems. Het is hier veel vrijer dan in Iran of in mijn land. Ik ben Tajiek trouwens."
"Maar je komt toch uit Afghanistan?"

"Maar in het noorden zitten vooral Tajieken, net als hier in Samarkand en Buchara. Dat was vroeger, toen we nog geen grenzen hadden, allemaal Tajieks bezit. Maar ik ben hier wel de buitenlander, terwijl mijn voorouders hier gewoon vandaan komen. Vandaag nog, bezocht ik de Amir Temur moskee en lieten ze me de buitenlandersprijs betalen, die tien keer hoger is dan de Oezbeekse prijs. En ik in het Tajieks protesteren dat ik eigenlijk gewoon Tajiek ben, maar de controleur zei: 'Je hebt een snor, dus je bent buitenlander...' Die vrijheid hier, die wordt duur betaald!"